Een bacterie die na zijn dood nog DNA produceert: het klinkt als sciencefiction, maar wetenschappers lijken het mogelijk te maken.
Onderzoekers uit Denemarken ontdekten dat sommige bacteriesoorten na hun dood nog DNA kunnen produceren. Door virussen die in de bacterie zitten, kunnen sommige processen na het afsterven nog voortgaan. De onderzoekers hebben zelfs ontdekt hoe ze de ‘zombiefabrieken’ van de bacteriën kunnen manipuleren om specifieke vormen DNA te maken.
Een virus
Bacteriën leven vaak in gemeenschappen, zogenaamde biofilms. De biofilm bestaat uit een laag micro-organismen, zoals bacteriën, die omringd zijn door een plakkerige slijmlaag. Deze slijmlaag produceren de bacteriën zelf en het bestaat uit suikers, eiwitten en DNA. De slijmlaag helpt de bacteriën zich te hechten aan een oppervlak, beschermt hen tegen invloeden van buitenaf en helpt de bacteriën onderling voedingsstoffen uit te wisselen. Een voorbeeld van zo’n biofilm is tandplak.
Veel bacteriën dragen daarnaast bacteriofagen met zich mee. Deze virussen besmetten alleen bacteriën. Sommige bacteriën dragen zelfs bacteriofagen mee in hun genetische materiaal. Deze doen dan niets.
Na de dood
De onderzoekers verminderden de hoeveelheid voedingsstoffen die ze aan twee soorten bacteriën, Shewanella oneidensis en Bacillus subtilis, gaven. Hierdoor activeerden bacteriofagen, die zich vermenigvuldigden. Uiteindelijk barstte de bacterie open.
De echte ontdekking kwam na de dood van de bacteriën. Bij het openbarsten van de cel kwamen onderdelen van het DNA en gespecialiseerde enzymen vrij in de biofilm. De enzymen bleven DNA maken buiten de dode bacterie.
Meer lezen over bacteriën?
‘Zombie enzymen’
Om te onderscheiden of het DNA daadwerkelijk nieuw was of dat het overblijfselen uit de gebarsten cel waren, voegden de onderzoekers een kunstmatige ring DNA toe aan de bacteriegemeenschappen. Deze ring werkte als een soort gebruiksaanwijzing voor de ‘zombie enzymen’ uit de dode bacterie, waardoor het nieuwe DNA in de biofilm een specifieke structuur had. Met behulp van fluorescente stoffen konden de wetenschappers de structuur van het DNA zien.
Het bleek dat bij een van de bacteriesoorten een bloemvormige DNA-structuur ontstond en bij de andere soort maakten de enzymen langgerekte draden DNA. Bij bacteriën die niet de juiste bacteriofagen hadden, produceerden de enzymen afkomstig uit de cel deze DNA-structuren niet. Dit lijkt erop te wijzen dat de virussen een essentiële rol hebben in het vormen en onderhouden van de biofilm.
Gepantserd
Niet alleen ontdekten de onderzoekers hoe het DNA uit de dode bacteriën ontstond, ze onderzochten ook hoe ze het type DNA dat geproduceerd wordt kunnen beïnvloeden. Ze konden de enzymen uit de dode bacteriën manipuleren door een nieuwe blauwdruk voor het DNA te introduceren in de biofilm. Hiermee lukte het ze om de ‘zombie enzymen’ onder andere G-quadruplexen te laten vormen. Dit is een soort DNA met een vierkante structuur in plaats van de typische helix-vorm. Deze structuur kan zich goed aan andere moleculen binden en bepaalde reacties versnellen.
Wanneer de ‘zombie enzymen’ deze DNA-structuren produceren in de biofilm, kan dit de eigenschappen ervan aanpassen. Hoofdonderzoeker Gabriel Antonio Minero vergelijkt het met een pantser voor de biofilm.
Er is nog niet bewezen dat dit pantser de bacteriegemeenschappen beschermt tegen antibiotica of andere aanvallen, maar het is wel duidelijk dat het mogelijk is om reacties binnen de biofilm te versnellen of de eigenschappen ervan aan te passen.
Meer vragen
Volgens de onderzoekers roept de vondst een interessante vraag op: waarom hebben sommige bacteriën inactieve virussen in hun genen? Ze vragen zich af of de bijdrage van bacteriofagen aan de bacteriegemeenschap toeval is, of dat evolutie een rol speelt in het ontwikkelen van deze samenwerking tussen bacterie en virus. Een antwoord op deze vraag hebben ze nog niet.
Toepassing en toekomst
De ontdekking biedt veel mogelijkheden. Het laat vooral zien dat DNA naast het dragen van genetische informatie ook bijdraagt aan andere processen in en buiten de cel. Een van de potentiële toepassingen van de vondst is binnen de mileubiotechnologie. Wetenschappers onderzoeken in dit veld al langere tijd het gebruik van bacteriën voor bijvoorbeeld het reinigen van afvalwater of produceren van bio-energie.
De hoofdonderzoeker hoopt in de toekomst de DNA-productie zo aan te kunnen passen dat bacteriën verschillende stoffen gaan produceren die helpen bij het afbreken van vervuilende materialen. Zo zou het afzonderlijk fabriceren van deze stoffen niet nodig zijn, omdat de bacteriegemeenschappen het zelf produceren.
Kanttekeningen
De onderzoekers benadrukken dat hun experiment onder specifieke omstandigheden plaatsvond en ze slechts twee bacteriesoorten onderzochten. Ook introduceerden ze zelf de blauwdruk voor het DNA dat de ‘zombie enzymen’ creëerden.
Het onderzoek toont aan dat de geproduceerde soort DNA beïnvloed kan worden en zo ook de eigenschappen van de biofilm. Of dezelfde processen ook onder andere omstandigheden plaatsvinden, of dat deze ontdekking bruikbaar is voor het reinigen van vervuild water of maken van bio-energie moet nog blijken.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

