Wat gebeurt er als een hechte groep ineens uit elkaar valt? In het Kibale National Park kregen onderzoekers een zeldzaam kijkje in de duistere kanten van groepsdynamiek bij mensapen: ze zagen een langdurige, gewelddadige ‘burgeroorlog’ onder chimpansees waarbij oude vrienden elkaar letterlijk de kop inslaan en zelfs kinderen worden vermoord.
Wetenschappers van de University of Texas houden de mensheid in de nieuwste uitgave van Science een ongemakkelijke spiegel voor. De studie laat zien hoe sociale problemen uitmonden in dodelijk conflict, zelfs zonder cultuur of ideologie.
Totaal onverwacht
Dertig jaar lang volgden wetenschappers de chimpansees van de Ngogo-groep, een van de grootste en best bestudeerde populaties ter wereld. Rond 2015 begon het op te vallen dat er iets aan het verschuiven was op sociaal vlak. Wat ooit één hechte gemeenschap was, viel langzaam uiteen in twee kampen. Die scheiding kwam niet alleen op sociaal vlak tot uiting, maar ook fysiek: de groepen trokken zich terug in verschillende gebieden en vermeden elkaar steeds vaker. Tegen 2018 was de breuk compleet. Oude banden waren doorgesneden en er was geen weg meer terug.
Na de splitsing sloeg de spanning om in openlijk geweld. Eén groep begon systematisch aanvallen uit te voeren op de andere. Het ging niet om incidentele schermutselingen, maar om gecoördineerde, herhaalde overvallen met dodelijke gevolgen. Volwassen mannetjes werden vermoord en vanaf 2021 escaleerde het geweld toen ook kinderen het slachtoffer werden van de gewelddadigheden. Hoeveel doden er precies zijn gevallen, is onduidelijk.
Het team telde meerdere doden per jaar, maar dat is waarschijnlijk nog maar het topje van de ijsberg: veel chimpansees verdwenen spoorloos, vermoedelijk na aanvallen die niet door de wetenschappers zijn waargenomen. Wat deze gebeurtenissen zo opmerkelijk maakt, is dat de dieren elkaar al jaren kenden. Ze werkten samen, vormden allianties en hadden sociale banden. Toch keerden ze zich na de breuk genadeloos tegen elkaar. Het laat zien dat de groepsidentiteit razendsnel kan veranderen in wij-zij-denken.
Geen cultuur nodig voor conflict
Bij mensen wordt oorlog vaak verklaard door culturele verschillen: religie, taal of ideologie die groepen verbinden en tegen elkaar opzetten. Maar deze chimpansees hebben zulke systemen niet. Hun conflict ontstond puur vanuit veranderende sociale relaties. De wetenschappers wijzen een aantal factoren aan die mogelijk aan de breuk ten grondslag lagen: de uitzonderlijk grote groepsgrootte, concurrentie om voedsel en partners, het wegvallen van belangrijke individuen, leiderschapswissels en wie weet heeft ziekte zelfs de burgeroorlog mede veroorzaakt. Samen vormden al deze factoren een cocktail die de sociale stabiliteit ondermijnde en uiteindelijk voor dood en verderf zorgde.
Het verhaal van de chimpansees in de jungle is helaas maar al te herkenbaar voor de mens. Je hoeft maar naar de spanningen in het Midden-Oosten, de VS of in onze eigen samenleving te kijken en je ziet de gelijkenissen. Zoals wetenschapper James Brooks het treffend verwoordt: “Deze vijandige splitsing onder wilde chimpansees herinnert ons aan het gevaar dat verdeling in groepen vormt voor menselijke samenlevingen.” Je hebt geen ideologie nodig om oorlog te krijgen. Soms is schaarste, de dood van belangrijke individuen en de daaropvolgende verschuiving in relaties al genoeg.
Waarom dit onderzoek ertoe doet
Dit soort inzichten is alleen mogelijk dankzij langdurig veldonderzoek. Decennialange observaties maakten het mogelijk om deze zeldzame gebeurtenis, die misschien maar eens in de 500 jaar voorkomt, vast te leggen. Brooks benadrukt dan ook het belang van dit werk: “Deze studie laat zien hoe cruciaal het is om onderzoeksplekken voor de lange termijn te behouden en bedreigde diersoorten te beschermen.” Want diep in het Afrikaanse regenwoud spelen zich verhalen af die ons niet alleen iets leren over chimpansees, maar ook over onszelf.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Chimpansees zijn dol op kristallen en dat vertelt ons iets over onze eigen voorouders en Dronken aap-hypothese bevestigd: chimpansees drinken dagelijks een borreltje of twee. Of lees dit artikel: Chimpansees kunnen net als mensen op rationele wijze van mening veranderen.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
