Nieuw onderzoek vindt bescheiden bewijs voor de ‘dronken-hypothese’, die veronderstelt dat complexe samenlevingen mede ontstaan zijn dankzij de consumptie van alcoholische dranken.
Jarenlang leefden mensen in relatief kleinschalige groepen die hooguit uit enkele duizenden individuen bestonden. Het staat haaks op de industriële samenlevingen waar de meeste mensen vandaag de dag deel van uitmaken en die miljoenen of zelfs miljarden mensen tellen. Het roept vanzelfsprekend de vraag op wat mensen er lang geleden tot aanzette om van die grote, complexe samenlevingen te vormen. De meeste onderzoekers hebben daar wel ideeën over en stellen bijvoorbeeld dat de ontwikkeling van de landbouw en/of religie daar een grote rol in hebben gespeeld. Maar er zijn ook onderzoekers die denken dat onze voorliefde voor alcoholische drank er iets mee te maken heeft.
Dronken-hypothese
En dat brengt ons bij de dronken-hypothese. Volgens deze hypothese is het drinken van alcoholische dranken één van de drijvende krachten achter het ontstaan van complexe samenlevingen geweest. Het klinkt misschien wat vergezocht, maar als je er wat dieper in duikt, klinkt het al een stuk logischer. Zo stellen de aanhangers van de dronken-hypothese dat alcohol ertoe leidt dat mensen meer ‘outside the box’ gaan denken, creatievere inzichten verkrijgen en er meer voor open staan om de verbinding te zoeken met anderen, met anderen samen te werken en van anderen te leren. En zo kan alcohol de opkomst van complexe samenlevingen hebben gefaciliteerd, omdat het de sociale verbondenheid en onderlinge samenwerking en menselijke creativiteit versterkte.
Op zoek naar bewijs
Het is een interessante hypothese. Maar hard bewijs ervoor ontbreekt tot op heden. “Dat komt doordat archeologisch bewijs voor alcoholconsumptie beperkt is en geschreven bronnen enkel iets vertellen over samenlevingen die reeds al vrij complex en hiërarchisch waren,” vertelt onderzoeker Václav Hrnčíř. Omdat Hrnčíř en collega’s die hypothese toch graag eens zouden willen toetsen, hebben ze iets anders bedacht. “We verzamelden informatie uit etnografische literatuur over de aanwezigheid van zwak-alcoholhoudende gefermenteerde dranken en het niveau van politieke complexiteit in 186 samenlevingen wereldwijd — variërend van kleine egalitaire jager-verzamelaarsgroepen tot traditionele, op clans gebaseerde herdersgemeenschappen en moderne industriële bevolkingen. Vervolgens gebruikten we statistische modellen om het verband tussen alcoholgebruik en culturele complexiteit te analyseren, waarbij we ook rekening hielden met andere factoren die de ontwikkeling van politieke structuren kunnen beïnvloeden, zoals landbouwintensiteit en ecologische productiviteit.”
Resultaten
Het onderzoek wijst uit dat er wel iets te zeggen valt voor de ‘dronken-hypothese’. In hun studie schrijven de wetenschappers dat ze inderdaad een verband zien tussen de aanwezigheid van zwak-alcoholhoudende dranken en politieke complexiteit. Maar, zo benadrukken ze tegelijkertijd, het effect van alcohol op politieke complexiteit is heel bescheiden. Andere factoren – met name landbouw en religie – lijken een veel grotere rol te hebben gespeeld in het ontstaan van complexere samenlevingen (zie kader).
In hun studie stellen de wetenschappers dat landbouw en religie waarschijnlijk effectievere drijfveren zijn geweest achter het ontstaan van complexe samenlevingen. Door landbouw te bedrijven, kon er meer voedsel worden geproduceerd, waardoor de bevolking groeide. En daardoor nam ook de vraag naar complexere politieke structuren toe, legt Hrnčíř aan Scientias.nl uit. “En religie creëert een gemeenschapszin en gevoel van gedeelde identiteit. Ook moedigt het mensen aan om samen te werken voor het algemeen belang. Daarnaast legitimeert het sociale hiërarchieën, waarbij heersers en elites aanspraak maken op goddelijke autoriteit.”
De bevindingen van het onderzoek hebben Hrnčíř niet echt verrast, zo vertelt hij. “Wetenschappers praten al decennia over de rol die alcohol kan hebben gespeeld in de ontwikkeling van complexe, hiërarchische samenlevingen. Wat me echter wel verrast heeft, is dat de productie van alcoholische dranken zo wijdverspreid is in zoveel samenlevingen in verschillende delen van de wereld.”
Causaal verband?
In hun studie vinden de wetenschappers dus aanwijzingen dat er een verband is tussen de aanwezigheid van zwak-alcoholhoudende dranken en mate van politieke complexiteit. Of het een causaal verband betreft – oftewel: of de consumptie van alcohol (mede) tot complexere samenlevingen heeft geleid – kunnen ze niet met zekerheid zeggen. “Ook de vraag naar de richting van de causaliteit blijft bestaan,” merkt Hrnčíř op. “Leidde alcohol tot meer maatschappelijke complexiteit of zorgden juist complexere samenlevingen, vanwege hun omvang, voor meer kansen om gefermenteerde dranken te ontdekken, te produceren en te verhandelen? Zelfs dat weten we niet precies; al suggereren theoretische argumenten dat het eerste scenario waarschijnlijk is.”
En zo blijft het bewijs voor de ‘dronken-hypothese’ ook na deze studie toch wat wiebelig. “Dronken worden, was waarschijnlijk niet de belangrijkste drijvende kracht achter de opkomst van complexe samenlevingen,” concludeert Hrnčíř. Tegelijkertijd kan echter ook zeker niet worden uitgesloten dat alcohol wel een bescheiden bijdrage heeft geleverd aan het ontstaan van complexe samenlevingen. “De negatieve gevolgen die alcoholconsumptie voor onze gezondheid, maar ook op sociaal gebied kan hebben, zijn heel bekend en ook al tot in detail onderzocht,” merkt Hrnčíř op. En in de moderne samenleving, waar alcoholische dranken in grote hoeveelheden beschikbaar zijn, veel hogere alcoholpercentages kennen dan vroeger en lang niet altijd in gezelschap gedronken worden, doet alcohol vaak ook meer kwaad dan goed. Maar dat kan vroeger weleens anders zijn geweest, benadrukt Hrnčíř. “Ons onderzoek suggereert dat de voordelen van zwak-alcoholhoudende dranken in ieder geval historisch gezien kunnen hebben opgewogen tegen hun negatieve effecten.”
