Als wetenschappers zich buigen over beelden van kapucijnapen die op een onbewoond eiland voor de kust van Panama leven, zien ze iets geks: een mannetje zeult regelmatig rond met baby-apen die niet van hem zijn. Het blijkt het begin van een bizarre rage te zijn.
Al sinds 2017 houden onderzoekers de kapucijnapen op het eiland Jicarón met een beetje hulp van door beweging geactiveerde camera’s nauwlettend in de gaten. En daar hebben ze goede redenen voor; de primaten hebben de aandacht van onderzoekers weten te trekken door stenen gereedschappen te gebruiken. Maar ze hebben nog veel meer in hun mars, zo blijkt nu uit nieuw onderzoek, verschenen in het blad Current Biology. Zo zijn het ook goede kidnappers.
Raar
Tot die conclusie kwamen de onderzoekers min of meer toevallig, terwijl ze de beelden die door de camera’s van de kapucijnapen waren gemaakt, analyseerden. Op die beelden was een mannelijke kapucijnaap te zien, met op zijn rug een baby die niet van hem, noch van een soortgenoot was. Op zijn rug zat namelijk een kleine brulaap. “Het was zo raar,” vertelt onderzoeker Zoë Goldsborough.
Meer beelden
Om het gedrag beter te kunnen duiden, besloten de onderzoekers meer camerabeelden te bekijken. “We hadden alle camerabeelden van Jicarón van het hele jaar,” vertelt onderzoeker Brendan Barrett. En dat stelde de onderzoekers in staat om na te gaan of dit rare gedrag iets eenmaligs was, of onderdeel van iets groters.
Meer voorbeelden
En al snel blijkt dat de onderzoekers op iets groters zijn gestuit. Want de camerabeelden onthullen nog zeker vier situaties waarin een kapucijnaap een baby-brulaap meezeult – soms wel dagen op rij. In elke situatie gaat het om een andere brulaap. En in bijna alle situaties gaat het om dezelfde kapucijnaap die onderzoekers eerder al een brulaap mee zagen torsen en die ze ‘Joker’ hebben gedoopt.
Adoptie?
De beelden roepen vanzelfsprekend de vraag op waarom Joker de baby’s van andere apen draagt. “Eerst dachten we dat het om adoptie zou kunnen gaan,” vertelt Goldsborough. Dat is geen gekke gedachte; er is anekdotisch bewijs dat kapucijnapen soms baby’s van andere apen grootbrengen. Vrij bekend is bijvoorbeeld het verhaal van twee kapucijnapen die in 2006 een zijde-aapje adopteerden en – succesvol – grootbrachten. Maar de onderzoekers waren er nog niet van overtuigd dat ook Joker over adoptie ‘nadacht’. Vooral omdat bij dieren geldt dat het eigenlijk altijd vrouwtjes zijn die voor de baby’s van anderen zorgen, vermoedelijk om zo te ‘oefenen’ voor het moederschap. En Joker is geen vrouwtje.
Mysterie
Even leek het, op dat moment in het onderzoek, een onopgelost mysterie te blijven. Want in de maanden die volgden, zagen de onderzoekers geen ontvoeringen van jonge brulapen meer plaatsvinden. “We concludeerden dat het gewoon één individu was geweest, die iets nieuws had geprobeerd,” stelt Barrett. “Dat is niet ongewoon voor kapucijnapen. Ze zijn heel nieuwsgierig en verkennen het bos voortdurend en zoeken ook constant naar manieren om de interactie met hun omgeving aan te gaan.” En daarmee leek de kous af. Tot onderzoekers, zo’n vijf maanden na de laatste kidnapping opeens een aantal beelden onder ogen kregen waarop te zien was dat kapucijnapen opnieuw met brulapen rondzeulden. “We dachten dat het Joker weer was,” vertelt Goldsborough. Maar al snel ontdekken de onderzoekers dat dat niet geval was. Het leek erop dat Joker vier andere, eveneens mannelijke, kapucijnapen had geïnspireerd om ook het verkeerde pad op te gaan en jonge brulapen te gaan kidnappen.
Culturele rage
Een nieuwe en tamelijk bizarre rage onder kapucijnapen leek geboren; gedurende een periode van 15 maanden zagen onderzoekers Joker en de andere vier mannetjes elf verschillende brulapen, tot wel negen dagen lang, meezeulen. “De complete tijdlijn vertelt ons het fascinerende verhaal van één individu dat een willekeurig gedrag vertoonde, dat vervolgens steeds sneller werd overgenomen door andere jonge mannetjes,” vertelt Barrett. De onderzoekers zien het als een sociale traditie of culturele rage, waarbij een bepaald gedrag zich via sociaal leren binnen een populatie verspreidt. Iets soortgelijks hebben wetenschappers eerder ook onder andere diersoorten zien gebeuren. Zo nam een orka eens het initiatief om dode zalmen op zijn kop te leggen, waarna soortgenoten dat ook gingen doen. En was er eens een chimpansee die gras in zijn oren stak, waarna andere chimpansees dat fashion statement ook omarmden.
Verliezers
De nieuwste rage onder de kapucijnapen op Jicarón kent helaas grote verliezers: de brulapen. Volgens de onderzoekers zijn de baby’s – allemaal jonger dan vier weken – geen wezen, maar echt bij de ouders weggehaald. De op Jicarón gemaakte beelden onthullen namelijk ook volwassen brulapen die uit omringende bomen naar hun jongen roepen. De rage is waarschijnlijk alle jonge brulapen fataal geworden, zo stellen de onderzoekers. “De kapucijnapen deden de baby’s geen pijn,” stelt Goldsborough. “Maar ze konden de zuigelingen niet de melk geven die deze nodig hadden om te overleven.”
Geen winnaars?
De brulapen zijn dus de grote verliezers van deze rage. Maar zijn er ook winnaars? De kapucijnapen lijken er niet echt baat bij te hebben om er met andermans baby’s vandoor te gaan. Dat lijkt misschien een beetje gek. Tot je je realiseert dat wij mensen ook de nodige onnuttige tradities of rages kennen. “Wij laten zien dat dieren ook culturele tradities kunnen ontwikkelen die niet direct een duidelijke functie, maar wel destructieve gevolgen voor de wereld om hen heen, hebben,” aldus Barrett.
Saai eiland
Dat uitgerekend de kapucijnapen op Jicarón een onnuttige traditie omarmen, denken de onderzoekers wel te kunnen verklaren. “Overleven lijkt (voor de kapucijnapen, red.) eenvoudig te zijn op Jicarón,” vertelt onderzoeker Meg Crofoot. “Er zijn geen roofdieren en weinig concurrenten, waardoor de kapucijnapen veel tijd en weinig omhanden hebben. Het lijkt erop dat dit ‘luxe’ leven de sociale dieren in staat stelt om innovatief te zijn. Het laat ons zien dat uitvindingen niet altijd voort hoeven te komen uit noodzaak; voor een zeer intelligente aap die leeft in een veilige – misschien zelfs prikkelarme – omgeving, kunnen verveling en vrije tijd al voldoende zijn.”
Of verveling kapucijnapen nog altijd aanzet tot kidnapping – en of inmiddels meer mannelijke kapucijnapen deze nieuwe rage omarmd hebben, is onduidelijk. De onderzoekers bogen zich voor hun studie over beelden, gemaakt tussen januari 2022 en juli 2023. De kapucijnapen worden nog altijd gefilmd, maar de beelden die na juli 2023 zijn gemaakt, zijn nog niet volledig geanalyseerd. Mocht de rage zich verder verspreiden en uiteindelijk ook door andere groepen kapucijnapen op het eiland worden overgenomen, zou dat een reden tot zorg kunnen zijn. Want brulapen staan op Jicáron reeds te boek als een bedreigde soort.
