Hoe zit dat nou, fraude in de wetenschap en waarom kunnen we er eigenlijk achter komen? Diederik legt het uit.
Fraude komt overal voor en natuurlijk ook in de wetenschap. Want wetenschappers zijn net mensen. Meestal worden mensen gesnapt omdat andere wetenschappers kritisch kijken en elkaars werk proberen na te doen en als dat totaal niet lukt kan er fraude zijn. Heel soms worden data compleet van A tot Z verzonnen.
Neem Diederik Stapel, een Nederlandse onderzoeker. Die zei dat hij vragenlijsten afnam, maar verzon de antwoorden zelf. Zo klopte z’n onderzoek ineens perfect met wat hij zelf al dacht. Tot het ontdekt werd.
Wetenschappers proberen allerlei soorten fraude te voorkomen. Ze checken grafieken, kijken of data herhaald wordt of misschien té toevallig is… maar er is ook een slim hulpmiddel: de wet van Benford.
Die werd gebruikt in het grote Enron-schandaal – waar tientallen miljarden dollars zijn verdampt – om fraude op te sporen. En de wet is best tegenintuïtief.
Stel, je hebt duizenden bedragen in een boekhouding — van een paar euro voor een rolletje plakband tot miljoenen voor dikke onderhoudscontracten. Dan zou je denken: in al die bedragen van al die excelsheets komt elk getal even vaak voor als eerste cijfer. Toch?
Maar nee. In de echte wereld begint een getal veel vaker met een 1 dan met een 9. 1 komt zo’n 30% van de tijd voor. 9 maar 4,6%. Dat is Benfords wet.
Hoe dat komt? Veel dingen groeien exponentieel: van 1 naar 2 is een verdubbeling, net als van 2 naar 4 en van 4 naar 8. Maar het bereik tussen 1 en 2 is kleiner dan tussen 4 en 8. Dus je blijft langer ‘hangen’ bij getallen die met 1 beginnen.
En dat zie je terug in natuurlijke data: boekhoudingen, populaties, energieverbruik…
Als data daar ineens niet aan voldoet — zoals bij Enron — dan is dat geen keihard bewijs van fraude, maar wel een enorme rode vlag. Want wie data verzint, weet vaak niks van Benford.
En dát verraadt ze.
