Een dagelijkse lage dosis aspirine ging bij ouderen met een genetische aanleg voor veel bloedplaatjes samen met ongeveer 70 procent minder dementie. Dat komt naar voren uit een genetische doorlichting van een grote aspirinestudie door onderzoekers van Monash University in Australië. Het voordeel had wel een keerzijde.
Het dossier aspirine en dementie leek lang gesloten. Een grote studie volgde ruim 19.000 gezonde ouderen in Australië en de Verenigde Staten, de meesten 70 jaar of ouder. Een loting bepaalde wie elke dag 100 milligram aspirine kreeg en wie een placebo. Na enkele jaren was het oordeel duidelijk. Aspirine hield dementie niet tegen.
Toch bleven onderzoekers in de gegevens graven. Hun vermoeden: misschien werkt aspirine wel, maar alleen bij een deel van de mensen. Is dat deel klein, dan verdwijnt het effect in het gemiddelde.
“Eerdere studies stelden vast dat aspirine dementie niet voorkwam als iedereen samen werd bekeken”, zegt hoofdauteur Peter Fransquet in een persbericht. “Onze bevindingen doen vermoeden dat er meer achter zit.”
Duizenden genetische scores
Het DNA van ruim 13.500 deelnemers was al in kaart gebracht. Daarin zocht het team naar verschillen die samenhangen met de werking van aspirine.
Veel eigenschappen hangen niet af van één gen. Ze zijn het resultaat van een hele reeks kleine variaties in het DNA. Elke variatie geeft een piepklein duwtje. Tel je al die duwtjes op, dan krijg je een score die aangeeft welke aanleg iemand heeft, bijvoorbeeld voor een hoog cholesterol. Onderzoekers noemen dat een polygene score.
Het team testte er meer dan 5.000. Telkens ging het na of aspirine anders uitpakte bij mensen met een hoge dan bij mensen met een lage score.
Bloedplaatjes
Tussen al die scores viel één groep op: scores die iets zeggen over hoeveel bloedplaatjes iemand van nature heeft. Bloedplaatjes zijn kleine deeltjes in het bloed. Raakt een bloedvat beschadigd, dan klonteren ze samen en dichten ze het lek. Aspirine maakt ze minder kleverig.
Neem de 20 procent deelnemers met de hoogste score. Van wie in die groep aspirine slikte, kreeg 1 op de 100 dementie. Bij wie een placebo nam, waren dat er ruim 3 op de 100 (3,3 procent).
“Wat vooral interessant is: het signaal hing niet samen met de bekende genetische risicofactoren voor alzheimer en dementie”, zegt Fransquet. “Het wijst ons in plaats daarvan in de richting van de biologie van bloedplaatjes en geeft ons een nieuwe onderzoeksrichting.”
Waarom net mensen met aanleg voor veel bloedplaatjes baat zouden hebben, is nog niet duidelijk. Wetenschappers vermoedden al langer dat bloedplaatjes een rol spelen bij dementie, vooral door de manier waarop ze samenklonteren. Nieuw is dat ook hun aantal in beeld komt.
Geen gevolgen in de spreekkamer
Het getal van 70 procent klinkt spectaculair, maar het is een relatief verschil. Van ruim 3 naar 1 op de 100 betekent in absolute cijfers ruwweg 2 dementiegevallen minder per 100 mensen met dit specifieke profiel.
In dezelfde groep kregen 4,4 op de 100 aspirinegebruikers bovendien een ernstige bloeding, tegenover 2,1 op de 100 met een placebo. Ook dat scheelt ruwweg 2 op de 100. Zulke bloedingen, bijvoorbeeld in de maag of de hersenen, kunnen levensbedreigend zijn.
Het ene risico ruil je dus in voor het andere. Dat is minder eenvoudig dan het lijkt, zegt Eric Moll van Charante, huisarts en hoogleraar huisartsgeneeskunde aan Amsterdam UMC. Hij onderzoekt hoe dementie te voorkomen is en was niet bij de studie betrokken. “Die uitkomsten kun je niet simpelweg tegen elkaar wegstrepen: de gevolgen verschillen sterk per patiënt en per bloeding.”
Voor de spreekkamer heeft de studie daarom nog geen gevolgen. “Voorlopig verandert dit niets aan het voorschrijfbeleid”, zegt Moll van Charante. “Aspirine voorschrijven met als doel dementie te voorkomen zou ik op basis van deze studie niet adviseren. Voor patiënten die aspirine om een andere reden gebruiken, blijft de afweging afhangen van die indicatie en hun bloedingsrisico.” Ook Fransquet raadt af om zonder overleg met een arts aspirine te beginnen slikken.
Kleine aantallen
Daarnaast gaat het om kleine aantallen. De groep met de hoogste score telde zo’n 2.700 mensen. Het verschil rust dus op enkele tientallen dementiegevallen.
Belangrijker nog: wie duizenden scores test, vindt er vrijwel altijd een paar die opvallen. Gooi 5.000 keer tien munten op en ergens valt vanzelf tien keer kop. Of de onderzoekers daarvoor streng genoeg hebben gecorrigeerd, is cruciaal. “De opvallende uitkomst komt uit een achteraf gevonden genetische subgroep en moet eerst in onafhankelijk onderzoek worden bevestigd”, zegt Moll van Charante.
Ook Fransquet wil eerst bevestiging zien. “We moeten de bevinding nu bevestigen in andere studies en ze uiteindelijk testen in een klinische studie die specifiek is opgezet voor mensen met dit genetisch profiel.”
Toch ziet hij mogelijkheden. “Als het standhoudt, zou het feit dat aspirine al goedkoop en overal verkrijgbaar is, gepersonaliseerde dementiepreventie tot een reële mogelijkheid kunnen maken.”
Moll van Charante sluit een gentest in de toekomst niet uit. Dan moet wel eerst blijken dat zo’n test betrouwbaar voorspelt bij wie aspirine meer goed dan kwaad doet. “Daarna moet blijken of de test beschikbaar en betaalbaar is, hoeveel belasting hij voor patiënten en de zorg meebrengt, en of gebruik ervan daadwerkelijk tot betere uitkomsten leidt. Zover zijn we nog niet.”
Wie vandaag iets wil doen, kan beter elders kijken. “Er bestaat geen gegarandeerde manier om dementie te voorkomen”, zegt Moll van Charante. “We hebben wel betere aanknopingspunten voor risicoreductie: met name aandacht voor hoge bloeddruk is duidelijk geassocieerd met een lager dementierisico. Dat is iets waar huisarts en patiënt nu al samen aan kunnen werken.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Kan aspirine helpen bij het ontdekken van blaaskanker? en Dit medicijn is misschien beter dan aspirine om een tweede hartaanval te voorkomen. Of lees dit artikel: De kracht van muziek: waarom het zo belangrijk is voor mensen met dementie.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
