Werd deze neanderthaler 75.000 jaar geleden gedood met een houten speer?

Een neanderthaler met een gespleten tand en een gat in het schouderblad brengt het aantal lichamen achter één rotsblok in de Shanidar-grot op minstens vijf. De verwondingen wijzen erop dat de neanderthalers in deze grot voor hun gewonden zorgden en met houten speren in de weer waren.

Achter een rotsblok dat ooit uit het plafond van de Shanidar-grot in Iraaks Koerdistan naar beneden stortte, legden neanderthalers zo’n 70.000 tot 75.000 jaar geleden keer op keer hun doden neer. Helemaal onderop lag de eerste die daar terechtkwam, een neanderthaler met een rond gat in het schouderblad dat vermoedelijk door een houten speer is gemaakt. Het was niet de eerste zware verwonding die deze neanderthaler opliep, want een gespleten tand verraadt dat hij of zij eerder ernstig letsel aan de mond overleefde, vermoedelijk met hulp van groepsgenoten.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Vijf lichamen achter één rotsblok

Dat er op deze plek iets bijzonders aan de hand was, weten archeologen al sinds 1960, toen ze er de resten van minstens vier neanderthalers vlak bij elkaar vonden. Toen het onderzoek in 2015 werd hervat, kwamen daar nog minstens drie volwassenen bij. De diepste daarvan, Shanidar A, lag zo’n 15 centimeter onder de borstkas van een eerder beschreven neanderthaler en wordt nu, na opgravingen in 2019 en 2022, beschreven in Scientific Reports.

Van deze neanderthaler bleef niet bijster veel over: een bijna complete rechterhand, delen van drie ribben, het linkerschouderblad en zes tanden. Een zevende kies die ertussen lag, is zo weinig versleten dat die waarschijnlijk van iemand anders is. De voortanden zijn daarentegen zo ver afgesleten dat Shanidar A naar schatting rond de 45 was, voor een neanderthaler een respectabele leeftijd, wel blijft onduidelijk of het om een man of een vrouw ging.

Het lichaam werd op de rug in een droge, ondiepe geul gelegd, waar al snel een laagje zand gedeeltelijk overheen spoelde. Later, toen er vrijwel alleen nog kale botten over waren, raasde er een vloedgolf door de geul die het grootste deel van het skelet meesleurde. De hand bleef grotendeels liggen, onder meer doordat het rotsblok als een soort golfbreker de stroming tegenhield.

Dat neanderthalers binnen enkele generaties steeds weer op precies dezelfde plek hun doden neerlegden, is volgens de onderzoekers bijna alleen te verklaren als bewuste keuze. Een groepje dat tegen het rotsblok aan kroop om de kou te overleven en daar samen bezweek, ligt niet voor de hand, want het klimaat was in die tijd juist mild en de lichamen kwamen er op verschillende momenten terecht.

Een gat kleiner dan een eurocent

Het opvallendste aan Shanidar A is het schouderblad, waarin een bijna perfect rond gat zit van ongeveer 15 millimeter, net iets kleiner dan een eurocent. Aan de achterkant is de rand schuin weggebroken, zoals dat gebeurt aan de kant waar een wapen er weer uitkomt. In het zand eronder lagen zelfs nog botsplinters die bij de inslag uit het schouderblad waren gedrukt, waarvan er minstens één precies terugpaste in het gat. Wortels of gravende insecten kunnen het gat niet hebben gemaakt, zo blijkt uit CT-scans. Omdat er geen spoor van genezing te zien is en de barsten rond het gat passen bij letsel rond de dood, is de verwonding vermoedelijk ontstaan rond het moment van overlijden.

Het wapen drong van voren de linkerkant van de borst binnen en ging waarschijnlijk dwars door de longen en misschien door grote bloedvaten voordat het via het schouderblad aan de achterkant naar buiten kwam. Dat zal Shanidar A waarschijnlijk niet lang hebben overleefd.

Hout in plaats van steen

Dat er een houten speer in het spel was, leiden de onderzoekers af uit de vorm van het gat. Bij proeven met nagemaakte wapens slaan stenen punten meestal ovale of ruitvormige gaten, terwijl een houten speer met een ronde punt precies het soort keurige cirkel achterlaat dat in het schouderblad van Shanidar A zit. Dat is een mooie vondst, want hout vergaat doorgaans lang voordat een archeoloog de kans krijgt het op te graven. Houten speren van neanderthalers en hun voorgangers zijn dan ook maar van een handvol plekken bekend, zoals het Duitse Schöningen, waar ze zo’n 200.000 jaar oud zijn en Clacton-on-Sea in Engeland, waar de punt van een houten speer van zo’n 400.000 jaar werd gevonden. Van de speer die Shanidar A trof, is niets meer over, maar het gat in het schouderblad verraadt nog wel waarvan hij waarschijnlijk gemaakt was. Het is overigens de tweede steekwond uit deze grot, want ook Shanidar 3, van wie de resten zo’n 25.000 jaar jonger zijn, heeft een wond in een rib, al was daar waarschijnlijk een stenen punt mee gemoeid.

Een gespleten tand

Lang voor die fatale speer had Shanidar A al iets heftigs meegemaakt, zo blijkt uit het gebit. Een van de ondersnijtanden is in de lengte doormidden gespleten, waarna de helft die bleef zitten vrijwel helemaal onder het tandsteen verdween en gewoon meekauwde alsof er niets aan de hand was. Die tand en de snijtand ernaast zijn daardoor waarschijnlijk ook gedraaid, wat wijst op zwaar letsel aan de tanden en mogelijk de voorkant van de onderkaak, bijvoorbeeld door een val of door geweld. Zo’n verwonding kan lang pijn hebben gedaan en eten en praten flink hebben bemoeilijkt, waardoor het goed denkbaar is dat groepsgenoten een handje hielpen.

Ongeluk of geweld?

Of Shanidar A tijdens een jacht per ongeluk werd geraakt of met opzet werd gedood, is niet meer te achterhalen. Neanderthalers liepen hoe dan ook geregeld verwondingen op, mogelijk omdat ze grote dieren van dichtbij te lijf gingen. Nieuwe proeven moeten uitwijzen of zo’n gat eerder ontstaat bij een inslag met veel kracht of juist met weinig, maar ook dan blijft het verhaal gebaseerd op één onvolledig skelet dat deels door water is verplaatst. Shanidar A was voor zover bekend wel de eerste op een plek waar de groep nog generaties lang haar doden zou neerleggen.

Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

Categorieën:

Bronmateriaal

"Evidence for funerary behaviour and lethal trauma in a new Neanderthal individual from Shanidar Cave" - Scientific Reports
Afbeelding bovenaan dit artikel: University of Cambridge

Fout gevonden?

Voor jou geselecteerd