In het voorjaar van 2024 vielen in het zuiden van Mexico brulapen dood uit de bomen. De hitte werd ze simpelweg te veel. Het bleef niet bij dat ene drama. Ook in India en Pakistan stierven vleermuizen, vogels en apen door de hoge temperaturen en in West-Australië vielen vogels dood neer.
Een internationaal team van wetenschappers presenteert nu een waarschuwingssysteem voor dieren dat zulke gevaarlijke hitte kan zien aankomen, soms maanden van tevoren. Het idee erachter is even simpel als nieuw: gebruik weersverwachtingen niet alleen om mensen te waarschuwen, maar ook om kwetsbare diersoorten op tijd te beschermen.
Tot nu toe keken voorspellingen over klimaat en natuur vooral tientallen jaren vooruit. Handig voor langetermijnbeleid, maar je redt er geen soort mee die het deze zomer al zwaar krijgt. Het nieuwe waarschuwingssysteem draait die tijdlijn om en richt zich op de komende maanden. Zo blijft er tijd om in actie te komen.
Een weersvoorspelling, maar dan voor dieren
Het systeem combineert twee dingen. Aan de ene kant een voorspellingsmodel van NASA dat niet de hitte van morgen voorspelt, maar de grote lijn voor de komende negen maanden. Aan de andere kant de temperatuurgrens van elke soort: hoeveel hitte een dier aankan op basis van wat het in zijn leefgebied gewend is. Wordt de verwachte temperatuur hoger dan die soort normaal meemaakt, dan spreekt het team van “blootstelling”. Het dier komt dan terecht in omstandigheden die het in dat gebied nog nooit heeft gevoeld.
Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten alarm. Bij de zwaarste vorm wordt het heter dan ooit eerder gemeten in het gebied. Dat kan acuut gevaarlijk zijn en zelfs leiden tot sterfte. De lichtere vorm betekent dat een maand ongewoon warm uitvalt, bijvoorbeeld een te zachte winter. Dat is minder direct dodelijk, maar kan dieren wel verzwakken of hun ritme van voortplanting en trek verstoren.
Meer dan 3.500 soorten in beeld
Het team testte de aanpak op 30.585 soorten met een ruggengraat: zoogdieren, vogels, reptielen en amfibieën. Voor de voorspelling van mei 2024 kwamen er meer dan 3.500 soorten naar voren die in een groot deel van hun leefgebied te maken zouden krijgen met extreme hitte. Daarvan staan er ruim 1.250 al op de lijst van bedreigde of kwetsbare dieren. Gemiddeld kwam die waarschuwing een tot twee maanden voor de verwachte hitte binnen.
De grootste risico’s lagen rond Mexico, in Afrika ten zuiden van de Sahara en in de Himalaya. Vooral in de tropen stapelden de problemen zich op. Amfibieën en reptielen bleken extra kwetsbaar. Dat komt deels doordat ze vaak een klein leefgebied hebben en minder goed tegen temperatuurschommelingen kunnen en deels doordat de opwarming juist in de tropen het sterkst is. Toch verklaart de grootte van het leefgebied lang niet alles. Of een soort in de knel komt, hangt vooral af van de combinatie van waar hij leeft, hoeveel hitte hij gewend is en hoe extreem het lokaal wordt.
Tijd om in te grijpen
De winst zit hem in de voorsprong. Die een tot twee maanden lijken misschien kort, maar zijn voor natuurbeheerders ontzettend bruikbaar. In die tijd kunnen ze concrete maatregelen nemen die in het verleden al hebben gewerkt. Denk aan het neerzetten van drinkbakken, het bijvoeren van dieren als hun voedsel opraakt, het aanleggen van schaduwrijke schuilplekken of het verhuizen van dieren naar koelere gebieden.
Kwam het uit?
Voor één geval is er al stevig bewijs. In de Mexicaanse regio Chontalpa en de staat Tabasco stierven brulapen massaal. Tot 31 procent van die sterfte werd toegeschreven aan een hitteberoerte, met daarnaast ook doden in de staten Chiapas en Veracruz. Precies in de gebieden die het systeem als kritiek had aangemerkt. Daarnaast waren er meldingen van dode vleermuizen en vogels in Mexico, India en Pakistan en van vogels die in januari uit de lucht vielen in West-Australië, waar het kwik boven de 40 graden uitkwam. Allemaal op plekken die vooraf rood kleurden.
Wat het systeem nog niet kan
Belangrijke kanttekening: een waarschuwing betekent niet automatisch dat dieren doodgaan. Vaker leidt extreme hitte tot sluipende schade, zoals stress, minder jongen of een verstoord leefritme. Het harde verband tussen blootstelling en sterfte moet nog beter worden aangetoond en daarvoor zijn juist in de tropen vaak te weinig tellingen beschikbaar. Het model kijkt bovendien alleen naar temperatuur. Droogte, hevige regen en stormen blijven nog buiten beeld, terwijl die ook flinke schade kunnen aanrichten. Het team wil het systeem op dat punt verder uitbouwen.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
