Waarom zijn er complottheorieën? Tja, de mens is dol op herkennen van patronen en dat is soms misschien net niet handig.
Hoe groter de ramp, hoe meer wij mensen zoeken naar een groot verhaal dat het verklaart.
Wij mensen kunnen slecht omgaan met betekenisloosheid. Als iets enorm ingrijpend is—de moord op Kennedy, 9/11, de maanlanding, klimaatverandering of corona —dan kán het haast niet door ‘gewone’ oorzaken komen.
Kennedy door een eenling met een wapen? Zouden wat Saoedi’s boos genoeg kunnen zijn op de VS om een vliegtuig te kapen en in de Twin Towers te vliegen? Nee, daar móet meer achter zitten.
Maar bij een mislukte aanslag, zoals die op Reagan? Veel minder speculatie. Waarom dat is? Nou, falen kunnen we ons makkelijker voorstellen. Ik kan me veel makkelijker indenken dat ik iets doe wat niet lukt dan dat ik de wereld verander.
Dat mechanisme zit door allemaal evolutie diep in ons. We zoeken verbanden die ons gevoel bevestigen. En alles wat dat gevoel tegenspreekt, wordt meteen verdacht gemaakt: “De mainstream media, die zijn corrupt.” Die jongen van die TikTokvideo’s zal wel betaald worden door Bill Gates.
Dit is super menselijk. Iedereen zonder uitzondering doet dit. Slimme mensen, domme mensen, wetenschappers én complotdenkers.
We zijn allemaal patroonherkenners. Alleen wetenschappers trainen zichzelf om constant te checken: klopt dit patroon wel? En dan nog trappen ze er wel eens in. Je probeert in de wetenschap niet alleen bewijzen te vinden dat je gelijk hebt, maar ook juist die bewijzen die je verhaal tegenspreken.
Dat noemen we falsifiëren. Einsteins ongelooflijke en bizarre theorieën werden relatief snel aangenomen omdat hij experimenten bedacht had die direct konden aantonen of hij of Newton gelijk had. Hij had zichzelf en zijn nieuwe theorie op het hakblok gelegd. Als je echt je eigen Research doet dan moet je ook op zoek gaan naar argumenten dat je geen gelijk hebt. Dan ben je echt als een wetenschapper bezig.
En dat is waarom we wetenschap nodig hebben. Niet om minder mens te zijn, maar om onszelf te beschermen tegen onze eigen briljante, maar soms misleidende hersenen.
