Bohemian Rhapsody zou als het nu wordt uitgebracht waarschijnlijk nooit de hitlijsten halen: het nummer duurt bijna 6 minuten, schiet van de ene muziekstijl naar de andere en trekt zich weinig aan van de gebruikelijke opbouw van een popnummer. Tegenwoordig moet een liedje TikTok-proof zijn, dus vooral niet te lang en tegen het eind moet je het kunnen meezingen. En dat geldt niet alleen voor muziek. Iedereen is enkel bezig met ontdekken wat werkt en daar vervolgens zoveel mogelijk van maken.
En dat is zonde. Want hoe beter we worden in het selecteren van succesvolle muziek, ideeën of producten, hoe groter de kans dat uiteindelijk alles op elkaar begint te lijken. Dat verschijnsel heet hyperselectie. Het ontstaat als de concurrentie zo hevig wordt en we zo goed worden in het herkennen en optimaliseren van succesvolle eigenschappen, dat telkens dezelfde kenmerken worden geselecteerd. Alternatieven verdwijnen gaandeweg.
De perfecte hit
Popmuziek vormt een duidelijk voorbeeld. Zodra artiesten en producenten ontdekken wat een commerciële hit succesvol maakt, van de lengte en structuur tot het ritme en de melodie, kunnen nieuwe nummers daarop worden afgestemd.
Streamingplatforms versterken die ontwikkeling. Miljoenen liedjes strijden er tegelijkertijd om de aandacht van de luisteraars. Dat vergroot de druk om terug te vallen op formules waarvan al bekend is dat ze werken, in plaats van te experimenteren met iets afwijkends. Daardoor komt Spotify dus vol te staan met simpele nummers die steeds meer op elkaar lijken.
Zelfs voetbal wordt eenvormiger
Maar hyperselectie reikt veel verder dan onze afspeellijsten. Neem professioneel voetbal. Teams zijn voortdurend op zoek naar tactieken waarmee ze een voordeel kunnen behalen. Zodra een bepaalde strategie succesvol blijkt, nemen andere ploegen die over. Het spel wordt daardoor steeds competitiever en tactisch verfijnder. Tegelijkertijd gaan teams meer op dezelfde manier spelen en blijft er minder ruimte over voor individuele flair.
Ook binnen de wetenschap kan dit mechanisme optreden. Wetenschappers worden beloond voor het publiceren van artikelen, het verzamelen van citaties en het binnenhalen van financiering. Dat zijn redelijke maatstaven voor wetenschappelijke prestaties. Hevige concurrentie kan echter stimuleren dat er vaker wordt gekozen voor onderzoek dat eenvoudiger uitvoerbaar is en een grotere kans heeft om gepubliceerd te worden. Riskante ideeën kunnen mislukken en worden daardoor minder aantrekkelijk, terwijl ze juist belangrijke doorbraken kunnen opleveren.
En kijk eens naar steden. Overal zie je dezelfde winkels, dezelfde soort restaurants en zelfs vergelijkbare bouwprojecten. Er is geen ruimte meer voor experimenten of alternatieve ideeën, want stel je voor dat het mislukt. Het gevolg is dat je in steden die duizenden kilometers uit elkaar liggen uiteindelijk dezelfde Starbucks, Apple Stores en shared dining-restaurants tegenkomt.
Leestip: Vroeger was muziek echt beter: popliedjes worden steeds simpeler en lijken steeds meer op elkaar
Waarom een beetje rommel waardevol is
Een gevolg van hyperselectie is het verlies van zogenoemde adaptieve variatie: de verschillen tussen winkels, tactieken of liedjes die blijven bestaan, ook als die niet allemaal even succesvol zijn.
Die eenvormigheid heeft meer gevolgen dan alleen saaie muziek of voorspelbare winkelstraten. Het grootste deel van de menselijke evolutie vond plaats in een wilde en rommelige natuurlijke omgeving. Moderne samenlevingen zijn daarentegen steeds beter geworden in het creëren van schone en veilige omstandigheden.
Sanitair, antibiotica en andere ontwikkelingen hebben infectieziekten sterk teruggedrongen. Maar blootstelling aan uiteenlopende micro-organismen speelt eveneens een rol bij de ontwikkeling van ons microbioom en immuunsysteem. Een te sterk ontsmette omgeving kan daardoor een deel van de microbiële diversiteit verwijderen die ons lichaam nodig heeft.
Op psychologisch vlak kan iets vergelijkbaars gebeuren. Moderne omgevingen zijn ingericht om risico’s te verkleinen en comfort en gemak te vergroten. Tegelijkertijd bieden moeilijkheden, onzekerheid en mislukkingen mogelijkheden om vaardigheden te ontwikkelen waarmee mensen tegenslagen leren verwerken en veerkracht opbouwen. Als dit verdwijnt, vooral tijdens de vormende kinderjaren, kunnen mensen er minder goed mee omgaan als ze later toch met narigheid te maken krijgen.
En dan komt AI
Kunstmatige intelligentie kan hyperselectie nog eens aanzienlijk versnellen. Algoritmen kunnen het gedrag van miljoenen mensen analyseren en voortdurend leren welke liedjes, video’s, producten en andere content de meeste aandacht trekken. Generatieve AI kan vervolgens enorme hoeveelheden nieuwe content produceren op basis van patronen die hun succes al hebben bewezen.
Daarmee ontstaat een feedbacklus. AI ontdekt wat werkt, produceert daar meer van en gebruikt de nieuwe informatie vervolgens om de volgende resultaten verder te optimaliseren. Mensen hoeven daarbij zelf niet eens te achterhalen wat de succesvolle formule precies is.
Naarmate AI een grotere rol krijgt in verschillende delen van het dagelijks leven, kan hyperselectie daardoor sneller en op veel meer terreinen optreden. We kunnen beschikken over een eindeloze hoeveelheid informatie en content, die wel allemaal sprekend op elkaar lijkt.
Blijf risico’s nemen
De conclusie is niet dat optimaliseren verkeerd is. Schonere, veiligere en efficiëntere omstandigheden hebben enorme verbeteringen in het menselijk leven gebracht. Maar voortdurend optimaliseren kan ook iets kosten.
Universiteiten moeten daarom ruimte houden voor riskant onderzoek in plaats van uitsluitend voorspelbare wetenschappelijke productie te belonen. Steden kunnen unieke lokale ondernemingen en plekken behouden, zelfs als die commercieel minder interessant zijn. En in bredere zin kan er meer ruimte blijven voor verkenning, in plaats van iedere mislukking te behandelen als iets dat vermeden moet worden.
Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
