Is het je eerste nacht in een nieuw bed? Grote kans dat je ligt te woelen. Japanse onderzoekers hebben nu het hersencircuit ontdekt dat dieren en waarschijnlijk ook mensen wakker houdt in een onbekende omgeving.
Hoe mooi een hotelkamer ook is en hoe lekker het bed ook aanvoelt, erg uitgeslapen zul je de volgende ochtend niet zijn. De kamer voelt warm aan of juist koud, elk geluidje lijkt verdacht, je slaapt licht en wordt vaak wakker. De volgende nacht is het probleem opeens verdwenen. Is dat toeval? Nee, absoluut niet. Wetenschappers van de Universiteit van Nagoya zoomen in op het hersencircuit dat hiervoor verantwoordelijk is. Hun onderzoek bij muizen lijkt het mysterieuze first night effect bij mensen eindelijk te ontrafelen.
Neurologische nachtwacht
Slecht slapen in een nieuwe omgeving wordt veroorzaakt door een oeroude overlevingsstrategie. Tijdens de eerste nacht blijft het brein extra alert. Het houdt als het ware de wacht. Pas als het zeker weet dat de omgeving veilig is, schakelt het over naar de normale slaapstand. Dat effect kennen wetenschappers al decennialang, maar hoe het precies werkte, was tot nu toe onduidelijk.
De onderzoekers richtten zich op een specifiek hersengebied: de zogeheten extended amygdala. Deze hersenstructuur fungeert als een interne alarmknop en regelt het verwerken van angst, emoties en stressreacties. Het gebied vormt een brug tussen het limbisch systeem (emotiebrein) en de hersenstam en speelt een sleutelrol bij langdurige stress en herkenning van dreiging. In de extended amygdala vonden de wetenschappers een groep neuronen, de IPACL CRF-neuronen, die opvallend actief worden zodra een muis in een nieuwe omgeving terechtkomt.
“Deze neuronen produceren neurotensine en springen aan wanneer een dier een onbekende omgeving signaleert”, legt hoofdonderzoeker Daisuke Ono uit. “Neurotensine beïnvloedt vervolgens de substantia nigra, een hersengebied dat betrokken is bij beweging en waakzaamheid.” Met andere woorden: als de omgeving nieuw is, schat het brein in dat er mogelijk gevaar dreigt en stuurt het een chemisch signaal uit dat de slaap onderdrukt.
Dromenland
Om deze hypothese verder te testen, plaatsten de onderzoekers muizen in voor hen onbekende kooien, terwijl ze hun hersenactiviteit registreerden. En jawel: de IPACL CRF-neuronen werden extreem actief. Vervolgens bleven de muizen langer wakker en sliepen ze onrustig.
Het team ging nog een stap verder. Ze gingen wroeten onder de muizenschedel en schakelden deze neuronen kunstmatig uit, wat een slaapverwekkend effect had. Zelfs in een compleet nieuwe omgeving waren de muizen al snel in dromenland. Toen de neuronen juist extra werden geactiveerd, bleven de dieren opvallend lang wakker. Zo toonden de wetenschappers aan dat neurotensine de cruciale boodschapper is tussen de extended amygdala en de substantia nigra.
Van muis naar mens
Het onderzoek is bij muizen uitgevoerd, maar de implicaties zijn groot. De extended amygdala en de substantia nigra komen voor bij alle zoogdieren, inclusief de mens. Het zit er dan ook dik in dat een vergelijkbaar waakzaamheidsmechanisme ook in ons brein actief is. En dat opent de deur naar nieuwe behandelingen. Slapeloosheid, chronische stress en posttraumatische stressstoornis (PTSS) zijn aandoeningen waar veel mensen last van hebben. Patiënten kampen vaak met buitensporige nachtelijke alertheid. Hun brein staat continu ‘aan’, zelfs als er geen direct gevaar is.
De hoop is dat medicijnen die specifiek ingrijpen op het neurotensinecircuit deze excessieve waakzaamheid kunnen verminderen. “Als we invloed kunnen uitoefenen op dit hersencircuit, dan kunnen we mogelijk mensen helpen die ’s nachts niet tot rust komen”, denken de onderzoekers.
Dus de volgende keer dat je in een hotel wakker ligt, weet je: het is niet de matras of het kussen. Het is je brein, dat nog even met één oog open de wacht houdt. Gelukkig is dit meestal maar voor één nacht.
