Misschien heb je het zelf wel eens meegemaakt: het placebo-effect. Een nepmedicijn zonder werkzame stoffen dat toch pijn kan verlichten, puur door onze verwachtingen. Maar zit dat alleen tussen onze oren, of gebeurt er echt iets in ons lichaam?
Een team onderzoekers heeft nu laten zien wat er in de hersenen gebeurt bij het placebo-effect. Ze ontdekten dat bij verwachting van genezing bepaalde hersengebieden actief worden en dat het lichaam eigen pijnstillers (endorfines) aanmaakt. Daarmee lijkt het brein steeds meer op zijn eigen medicijn.
Wat is het placebo-effect?
Een placebo is een middel zonder werkzame stoffen dat toch invloed kan hebben op het lichamelijke welzijn. Stel dat je naar de dokter gaat voor hoofdpijn en je krijgt een geneesmiddel voorgeschreven dat zou moeten helpen. Grote kans dat je je vrij snel beter voelt, zelfs als het geen echt medicijn was. Een belangrijke factor is in dat geval je verwachting en het vertrouwen in je dokter: de stress zakt weg en daarmee ook de hoofdpijn.
Placebo’s werden al gebruikt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Toen de morfine opraakte, kregen gewonde soldaten soms een zoutoplossing toegediend als ‘pijnstiller’. Opvallend genoeg verminderde hun pijn daadwerkelijk, simpelweg omdat ze dachten dat ze een krachtige pijnstiller hadden gekregen.
Hoe ons lichaam reageert op onze gedachten
Placebo-effecten worden steeds vaker gezien als mogelijk krachtige hulpmiddelen bij de behandeling van bijvoorbeeld depressie en pijn. Eerdere onderzoeken toonden al aan dat het placebo-effect geen inbeelding is, maar een echte lichamelijke reactie. Wanneer we verwachten dat we beter worden, maken onze hersenen endorfines aan die pijn verminderen en symptomen verlichten.
Leestip: Grootste studie ooit: pijnstillers zoals morfine werken vaak amper beter dan placebo
Toch was lange tijd onduidelijk hoe dit proces precies in de hersenen verloopt. Dankzij het nieuwe onderzoek wordt nu steeds duidelijker hoe verwachtingen zich vertalen naar meetbare veranderingen in ons zenuwstelsel.
Van mens naar muis
De nieuwe studie is de eerste die placebo-mechanismen vaststelt met behulp van een reverse translation-methode, oftewel ‘omgekeerde vertaling’: van mens naar dier, in plaats van andersom. De onderzoekers hebben als het ware een placebo-experiment dar normaal bij mensen wordt gedaan, nagemaakt bij muizen.
Dat leverde een opvallend beeld op. Bij de muizen bleken dezelfde hersengebieden actief te worden als eerder bij mensen was gezien. Ook konden de onderzoekers volgen hoe signalen vanuit de hersenschors via de hersenstam en het ruggenmerg lopen om pijn te onderdrukken.
Het brein maakt zijn eigen pijnstillers aan
Vervolgens bekeken ze wat er gebeurt als dat systeem wordt verstoord. Met een speciale techniek blokkeerden ze tijdelijk de werking van endorfines. Zodra dat gebeurde, viel het placebo-effect grotendeels weg. Dat is een sterke aanwijzing dat het brein bij verwachting van verlichting daadwerkelijk zijn eigen pijnstillende systeem inschakelt. Het lichaam reageert dus niet alleen psychologisch op een placebo, maar ook biologisch.
Opvallend was ook dat muizen getraind konden worden in een placebo-effect: als ze eenmaal hadden geleerd dat iets tegen pijn helpt, werkte dat later ook bij andere soorten pijn, zoals bij verwondingen. Dit suggereert dat het effect niet alleen echt is, maar ook breder inzetbaar kan zijn dan gedacht.
De kracht van het brein als behandeling
Deze inzichten laten zien dat het placebo-effect meer is dan een bijzonder trucje van de geest: het is een krachtig biologisch mechanisme dat we misschien bewust kunnen inzetten. In de toekomst zou dit kunnen betekenen dat mensen getraind worden om hun eigen pijn te onderdrukken, bijvoorbeeld voor een operatie of bij chronische klachten. Daarmee opent het onderzoek de deur naar nieuwe behandelingen waarbij minder (of zelfs geen) verslavende pijnstillers nodig zijn en het brein zelf een deel van de oplossing wordt.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
