Waarom de rechterhersenhelft links aanstuurt: onderzoeker vindt nieuwe verklaring onvolledig

Een nieuwe verklaring waarom de rechterhersenhelft de linkerkant van ons lichaam aanstuurt, waar Scientias vorige week over publiceerde, laat de kernvraag onbeantwoord. Dat zegt Marc de Lussanet, de onderzoeker achter een concurrerende theorie. Volgens hem zitten onze hersenen en ons gezicht verkeerd om, door een oeroude draai in de ontwikkeling van het lichaam.

Vorige week schreef Scientias over een studie van Martin Wessendorf en Daniel Wang van de University of Minnesota. Zij zien de gekruiste bedrading van onze hersenen vooral als een erfenis. Eerst kruisten de oogzenuwen, daarna sloot de rest daarbij aan. De theorie dat een vroege voorouder zijn lichaam draaide, noemden zij minder overtuigend.

Die laatste theorie werkte De Lussanet, verbonden aan de Universiteit van Münster, in 2012 uit met Jan Osse. Toch kan hij zich deels vinden in het argument van de Amerikanen. “In principe overtuigend”, schrijft hij aan Scientias over het idee dat de kruising een erfenis is. “Als het een evolutionaire aanpassing zou zijn, zou je verwachten dat de aanpassing weer verdwijnt als de selectiedruk verdwijnt.”

Dat is niet gebeurd: alle gewervelde dieren hebben de kruising van de oogzenuwen, ook de vroege fossielen. Ook over het werk zelf is hij te spreken. “Ze hebben een goed literatuuroverzicht gegeven, en noemen vele interessante details.”

Een onbekende voorouder

Zijn bezwaar gaat over het begin van het verhaal. Wessendorf en Wang laten alles starten met de kruising van de oogzenuwen, in vaktaal het optisch chiasma. Maar waarom die kruising er kwam, verklaren ze niet.

“Het probleem van de hypothese van Wessendorf en Wang is, dat ze de eigenlijke vraag naar een onbekend verleden schuiven”, schrijft De Lussanet. “Een onbekende gemeenschappelijke voorouder zou om een onbekende reden een optisch chiasma ontwikkeld hebben, maar waarom zou die dat dan gedaan hebben?”

Twee draaibewegingen

Zelf zoekt hij het antwoord bij een veel grotere groep dieren. Daartoe behoren wij en alle andere gewervelden, maar ook lancetvisjes, kleine visachtige zeedieren. Verder horen er manteldieren bij, zoals zakpijpen, en stekelhuidigen zoals zeesterren en zeelelies.

Al die dieren ontwikkelen zich asymmetrisch. De mond draait naar de rechterkant, terwijl het lichaam ten opzichte van de organen op zijn linkerzijde draait. Dat had volgens De Lussanet oorspronkelijk waarschijnlijk te maken met de overgang van een zwemmende larve naar een vastzittend volwassen dier, zoals een zeelelie.

“Deze dubbele halve draai maakt dat het gezicht en de hersenen ‘verkeerd-om’ zitten, en het hart en organen een kwartslag gedraaid in het lichaam”, legt hij uit. Vergelijk het met een bundel kabels die je een halve slag draait: een draad die links vertrekt, komt rechts aan.

“De hoofdregel is: de voorhersenen en het gezicht (mond, neus en ogen) zitten verkeerd om ten opzichte van alles wat erachter komt.” De voorhersenen zijn het voorste deel van het brein, met onder meer de grote hersenen.

Zo verklaart hij ook waarom niet alles kruist. De neus en het hersengebied dat geur verwerkt, zitten allebei vooraan, dus daar is geen kruising nodig. De ogen zitten ook vooraan, maar het oeroude hersengebied waar hun zenuwen naartoe lopen niet. Die verbinding kruist dus wel. Wessendorf en Wang gaven voor geur een andere reden: het is een zintuig zonder ruimtelijke kaart.

Haaien kruisen twee keer

De Amerikanen wierpen tegen dat de meeste gekruiste banen bij de eerste gewervelden nog niet bestonden. Daar ligt De Lussanet niet wakker van. “Mijn theorie berust niet op welke banen precies gekruist zijn.”

De hoofdregel geldt volgens hem voor alle gewervelden, al verschilt het detail per diergroep. “Er zijn op deze hoofdwegen allerlei uitzonderingen, en dat zijn dan typisch gespecialiseerde aanpassingen.” Dat zie je bijvoorbeeld bij dieren met ogen die deels hetzelfde beeld zien.

“Een hele grappige vind ik die van de haaien”, schrijft hij. Daar kruist wat de ogen zien twee keer: eerst op weg naar de middenhersenen, daarna opnieuw op weg naar de grote hersenen. Zo komt de informatie uit elk oog toch weer aan dezelfde kant terecht.

Weinig te toetsen

De voorspellingen van Wessendorf en Wang leveren volgens De Lussanet weinig op. Zij verwachten bijvoorbeeld dat ook krokodillen een gekruiste baan hebben van de voorhersenen naar het ruggenmerg. “Bij krokodillen is het prima te toetsen, maar geeft geen echte nieuwe informatie.”

Over hun hoop op goed bewaarde fossielen is hij korter. “De Cambrische fossielen, nu ja, daaraan kun je geen neuroanatomie doen.” Bij gepantserde vissen uit de periode daarna, het Ordovicium, en later ligt dat anders. Daar is het verloop van de zenuwen in de kop vaak wel te zien. Op een enkele zenuw na is dat patroon vrijwel gelijk in alle fossielen en nog levende groepen.

Lancetvisjes en manteldieren helpen evenmin om de kruising zelf te testen: ze hebben geen gepaarde ogen en een heel eenvoudig zenuwstelsel. Wel draaien ze tijdens hun ontwikkeling hun mond naar rechts en hun anus naar links. “Dat is in principe dat wat volgens mijn theorie ook bij de gewervelde dieren gebeurt.”

Geen neutrale waarnemer

De Lussanet is uiteraard geen neutrale waarnemer: hij verdedigt zijn eigen theorie. En ook die is niet bewezen. In zijn artikel uit 2012 noemden hij en Osse de mogelijke evolutionaire scenario’s nog speculatief, omdat de fossielen te weinig houvast bieden.

De vraag die hij Wessendorf en Wang stelt, kan bovendien ook aan hem gesteld worden. Dat de draai begon bij de overgang van larve naar vastzittend dier, noemt hij zelf waarschijnlijk, niet zeker.

Er zijn wel aanwijzingen. In embryo’s van zebravissen en kippen zagen De Lussanet en Osse de verschuivingen die hun theorie voorspelt. In 2019 vond De Lussanet bij mensen een kleine scheefstand tussen gezicht en oren, eveneens in lijn met zijn voorspelling. Rechtstreeks bewijs voor wat er ruim een half miljard jaar geleden gebeurde, is dat niet.

De discussie kan nog een vervolg krijgen. De Lussanet bekijkt of hij bij het tijdschrift een reactie op het artikel kan indienen.

Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

 

Categorieën:

Bronmateriaal

Fout gevonden?

Voor jou geselecteerd