Sommige mensen krijgen kippenvel als ze een mooi liedje horen of er biggelen tranen over de wangen na het lezen van een mooi gedicht. Andere mensen doet het weinig. Nieuw onderzoek wijst uit dat onze genen daar iets mee te maken hebben.
Het fenomeen is allerminst nieuw. Charles Darwin schreef ooit hoe het horen van een lied in de kapel van King’s College hem zo’n intens plezier gaf dat zijn ruggengraat ervan ging rillen. En schrijver Vladimir Nabokov, ondanks zijn beruchte afkeer van muziek, noemde datzelfde gevoel ‘the telltale tingle’: de lichamelijke tinteling die volgens hem nodig is om ware literaire genialiteit te herkennen.
Die ervaring – kippenvel, koude rillingen, een plotselinge huivering – staat bekend als een ‘esthetische tinteling’. Het zijn piekmomenten van emotie die vaak optreden bij muziek, poëzie of beeldende kunst.
Meetbare emotie
Esthetische rillingen zijn voor wetenschappers bijzonder interessant. Het zijn namelijk duidelijk meetbare gebeurtenissen waarbij een subjectieve emotionele ervaring samenvalt met een lichamelijke reactie, zoals kippenvel of een rilling over de rug.
Eerder onderzoek liet al zien dat rillingen door muziek of poëzie hersensystemen activeren die ook betrokken zijn bij het verwerken van biologisch belangrijke prikkels, zoals beloning en motivatie. Bovendien blijken individuele verschillen in het ervaren van rillingen samen te hangen met meetbare variatie in fysiologie en hersenfunctie. Maar tot nu toe was onduidelijk in hoeverre onze genetische aanleg bepaalt of we gevoelig zijn voor zulke intense kunstervaringen.
15.500 mensen uit Noord-Nederland
Voor hun studie maakten de onderzoekers gebruik van Lifelines, een grootschalig, multigenerationeel cohortonderzoek in het noorden van Nederland. Dankzij deze databank konden ze gegevens analyseren van meer dan 15.500 deelnemers van wie zowel genetische informatie als gegevens over emotionele reacties op kunst beschikbaar waren.
De centrale vraag: in hoeverre kan variatie in DNA verklaren waarom sommige mensen vaker esthetische rillingen ervaren dan anderen?
Familie en genen spelen rol
De analyse laat zien dat ongeveer 30 procent van de variatie samenhangt met familiegebonden factoren. Ongeveer een kwart van die familiale invloed blijkt toe te schrijven aan veelvoorkomende genetische varianten. Dat betekent dat genen een substantiële, maar zeker niet allesbepalende rol spelen in onze emotionele gevoeligheid voor kunst.
Interessant is dat sommige genetische invloeden hetzelfde zijn voor verschillende kunstvormen. Dus dezelfde genetische factoren die iemand gevoeliger maken voor muziek, blijken ook samen te hangen met reacties op poëzie of beeldende kunst. Deze gedeelde invloeden zijn bovendien gerelateerd aan bredere persoonlijkheidskenmerken, zoals openheid voor ervaringen en algemene artistieke betrokkenheid.
Verschillende mechanismen per kunstvorm
Toch is het verhaal niet zo eenvoudig dat er één ‘kunstgen’ bestaat. De onderzoekers vonden ook genetische effecten die juist níét gedeeld worden tussen kunstvormen. Dat suggereert dat verschillende biologische mechanismen een rol kunnen spelen bij hoe mensen reageren op muziek versus poëzie of beeldende kunst. Met andere woorden: iemand kan genetisch gevoeliger zijn voor muzikale ontroering, maar minder sterk reageren op literatuur of andersom.
Volgens Bignardi bieden de bevindingen een nieuwe invalshoek om te begrijpen waarom mensen dezelfde zintuiglijke wereld zo verschillend kunnen beleven. “Genetica kan een extra manier bieden om beter te begrijpen waarom mensen subjectief zo uiteenlopende ervaringen hebben”, stelt hij.
De studie opent de deur naar verder onderzoek naar de biologische basis van emotionele ervaringen. Waarom raakt kunst de ene persoon letterlijk tot in het diepst van zijn wezen, terwijl de ander vooral rationeel blijft kijken of luisteren?
Het antwoord blijkt deels in ons DNA te liggen. Maar genen zijn slechts een deel van het verhaal. Opvoeding, cultuur, blootstelling aan kunst en persoonlijke ervaringen spelen ongetwijfeld eveneens een grote rol.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Verrassend: zelfs je oogleden dansen mee op muziek en Muziek is net een tijdmachine: zo haalt een bepaald soort liedjes herinneringen boven. Of lees dit artikel: Kunst nutteloos? Je wordt gelukkiger door naar schilderijen te kijken. En dit is waarom.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
