Het is 25 jaar geleden dat twee vliegtuigen zich in de torens van het World Trade Center in New York boorden. Ongetwijfeld weet je nog waar je toen was en wat je deed. Tenminste, dat denk je te weten. Onderzoek wijst uit dat ons geheugen ons ook op dit soort sleutelmomenten in de steek laat.
Er zijn natuurlijk meer van deze uitzonderlijk levendige herinneringen. Psychologen hebben er zelfs een naam voor: flashbulb memories. Maar het interessante: die zijn niet betrouwbaarder dan andere herinneringen, hoewel we denken van wel.
De term flashbulb memory of flitslichtherinnering werd in 1977 geïntroduceerd door psychologen Roger Brown en James Kulik. Het betreft de herinnering aan de omstandigheden waarin iemand voor het eerst hoort over een verrassende en belangrijke gebeurtenis. Denk aan waar je was, wat je deed en van wie je het nieuws hoorde op 9/11. Zulke herinneringen kunnen een bijna fotografische kwaliteit hebben. Maar de vergelijking met een foto is misleidend. Flashbulb memories zijn niet simpelweg perfecte opnames die ergens in het brein worden opgeborgen. Dat werd na 9/11 op een bijzondere manier duidelijk.
Een experiment dat op 12 september begon
Op 12 september 2001, één dag na de aanslagen dus, vroegen psychologen 54 studenten van Duke University om twee gebeurtenissen te beschrijven. Ze moesten vastleggen hoe ze voor het eerst over de aanslagen hadden gehoord en een alledaagse gebeurtenis uit de dagen ervoor beschrijven. Na een, zes of 32 weken werden ze opnieuw ondervraagd. Je zou verwachten dat de herinnering aan 9/11 veel beter overeind bleef dan die aan een doorsneedag. Dat gebeurde niet. De consistentie van beide herinneringen nam met de tijd af en verschilde nauwelijks van elkaar.
Het grote verschil zat veel meer in hoe de herinnering voelde. Bij de gewone herinnering namen levendigheid, het gevoel de gebeurtenis opnieuw te beleven en het vertrouwen in de juistheid af. Bij de herinnering aan 9/11 gebeurde dat niet op dezelfde manier. De studenten bleven dus veel vertrouwen houden in hun herinnering, ook als hun latere antwoorden niet meer overeenkwamen met wat ze op 12 september hadden opgeschreven. Het is dus vooral het vertrouwen in de herinnering dat sterk bleef, niet zozeer de herinnering zelf.
Leestip: Twintig jaar later kosten de terreuraanslagen van 9/11 nog altijd levens
Tien jaar later
Een veel groter Amerikaans onderzoek bevestigde dat flitslichtherinneringen kunnen veranderen. Meer dan 3000 mensen uit zeven Amerikaanse steden werden vanaf ongeveer een week na 9/11 ondervraagd over de aanslagen en de omstandigheden waarin ze ervan hoorden. Ze werden opnieuw bevraagd na ongeveer 11 en 35 maanden.
De onderzoekers ontdekten dat zowel de herinnering aan het horen van het nieuws als de feitelijke herinnering aan de gebeurtenis vooral gedurende het eerste jaar achteruitging. Daarna vertraagde het vergeten en werden de herinneringen stabieler. Opvallend genoeg konden mensen zich emotionele reacties op het moment zelf slechter herinneren dan bijvoorbeeld waar ze waren en van wie ze het nieuws hoorden. De deelnemers werden bijna tien jaar na de aanslagen opnieuw benaderd. Ook die studie liet zien dat de herinneringen na de veranderingen in het eerste jaar relatief stabiel werden, terwijl het vertrouwen in die herinneringen hoog bleef.
Nederlandse onderzoekers van de Universiteit Leiden vonden een vergelijkbaar patroon. Ze ondervroegen studenten twee weken en twee maanden na 9/11. Hun herinneringen waren levendig en gingen gepaard met veel vertrouwen, maar ook deze herinneringen verloren al enigszins aan nauwkeurigheid. De onderzoekers concludeerden dat flashbulb memories gezien kunnen worden als een bijzonder geval van het normale episodische geheugen voor emotionele gebeurtenissen.
Waarom voelt het dan zo echt?
Emotie speelt een belangrijke rol bij het behoud van herinneringen. Onderzoek naar emotioneel geheugen laat zien dat emoties niet alleen invloed hebben op wat we onthouden, maar vooral ook op onze subjectieve ervaring van de herinnering: die kan levendiger aanvoelen en haal je met meer vertrouwen op uit je geheugen zonder dat ieder detail per se correct is.
Ook herhaling speelt mee. We hebben veel gepraat over gebeurtenissen als 9/11, ze worden herdacht en beelden ervan verschijnen telkens opnieuw in de media. Een wetenschappelijke review van flashbulb memories concludeert dat zulke herinneringen niet een speciaal geheugenmechanisme gebruiken. Je vergeet ze net zo goed als andere herinneringen. Het is puur dat je er meer vertrouwen in hebt en er meer over hebt gehoord.
Wat we daarmee vooral hebben geleerd uit de 9/11-studies: een herinnering kan in je hoofd veranderen zonder dat je vertrouwen erin afneemt. Dus als je vertelt aan mensen waar je precies was op 11 september 2001 heb je ongetwijfeld een mooi verhaal, maar of het klopt?
Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
