Kan kunstmatige intelligentie ons helpen om de geschiedenis opnieuw te ontdekken? Historicus en religiewetenschapper Yusuf Çelik (Vrije Universiteit Amsterdam) gebruikt AI om miljarden woorden uit oude teksten te analyseren. Daarmee vindt hij verhalen en verbanden die eeuwenlang onder de radar bleven. Zo blijkt de geschiedenis soms veel verrassender en veelzijdiger dan we denken. Maar welke vergeten stemmen komen dankzij AI weer boven water? En wat zegt dat over hoe wij naar het verleden kijken?
Scientias: Allereerst, interessante video! Viel u iets op aan de reacties?
Yusuf Çelik: “Ja, ik zag veel positieve reacties. Mensen waardeerden de nuances en voelden zich beter vertegenwoordigd door de video. Tegelijkertijd waren er ook kijkers die liever hadden gezien dat ik andere onderwerpen behandelde. Alleen: in dertien minuten kun je onmogelijk alles bespreken.
Wat ik vooral wilde laten zien, was welke minder bekende verhalen naar boven komen wanneer je AI toepast op historische bronnen. In de video hebben we een aantal verrassende voorbeelden uitgelicht, maar dat betekent natuurlijk niet dat dit de enige verhalen zijn. Die geschiedenis is veel gelaagder en diverser. Dat hebben we ook in de video duidelijk gemaakt en achteraf in de reacties toegelicht.”
Een kijker vond de connectie met de Davidster een echte eye-opener. Hoe voelde het voor u om te zien dat dit symbool zo’n snaar raakte?
“Ik zag reacties van moslims die verrast waren dat de Davidster ook binnen de islamitische traditie voorkomt. Het symbool staat bijvoorbeeld ook bekend als het Zegel van Salomo. Een andere kijker vertelde dat hij een soortgelijke ring draagt als ik in de video draag, en dat hij die om dezelfde reden draagt.
Dat vond ik mooi, omdat het iets laat zien van gedeelde cultuur en verbinding. Wat mij vooral verraste, was dat iemand zei die ring hier in Nederland ook gewoon te dragen. In Turkije wordt zo’n ring namelijk zonder enige controverse verkocht. Ik herinner me dat een juwelier mij verbaasd aankeek toen ik vroeg of het geen beladen symbool was. Voor hem was het gewoon een vanzelfsprekend onderdeel van de islamitische cultuur. Dat verschil in perspectief vond ik heel interessant.”
Welk verhaal verraste u het meest?
“Dat was toch het verhaal over de honden. Dat iemand zoveel van zijn hond hield dat hij die op een mensenbegraafplaats wilde begraven, had ik niet verwacht. Andere bevindingen, zoals mondige vrouwen in de islamitische geschiedenis of het feit dat joods-islamitische relaties niet uitsluitend uit conflicten bestonden, waren voor mij minder verrassend. Daar wist ik al het een en ander van, maar dankzij AI kon ik daar vooral een soort vergrootglas op zetten.
Bij de honden lag dat anders. Daar zag ik iets dat mijn eigen verwachtingen echt corrigeerde, want ik betrap mezelf nog steeds op een stukje voorzichtigheid wanneer ik honden tegenkom. Natuurlijk zijn er binnen mijn vakgebied ook kleinere ontdekkingen die voor onderzoekers heel belangrijk kunnen zijn, bijvoorbeeld rond munten, manuscripten of historische personen. Maar voor een breder publiek zijn die vaak minder aansprekend dan zo’n concreet verhaal.”
Hoe is het mogelijk dat zoveel van deze geschiedenis verloren is gegaan?
“Dat is een goede vraag en ik moet eerlijk gezegd heb ik daar nog geen definitief antwoord op. Ik heb wel theorieën. Een daarvan is dat bepaalde boeken populairder waren, vaker werden gekopieerd en daardoor meer invloed kregen op hoe we naar het verleden kijken. Wat in die boeken stond, werd dan al snel gezien als de dominante waarheid.
Wanneer je vervolgens met AI toegang krijgt tot miljarden woorden uit historische teksten, ontdek je dat er vaak nog allerlei andere stemmen en verhalen bestaan. Die waren niet per se verdwenen, maar ze waren veel minder zichtbaar.
We hebben bovendien de neiging om onze huidige situatie als vanzelfsprekend te beschouwen. Neem de Turkse theecultuur. Tegenwoordig lijkt thee onlosmakelijk verbonden met Turkije, maar tot het einde van de negentiende eeuw was het land veel sterker gericht op koffie. Dat laat zien hoe snel gewoontes en tradities kunnen veranderen.
Dit soort onderzoek maakt duidelijk dat geschiedenis vaak minder vaststaat dan we denken. Juist daarom kunnen dit soort bevindingen soms gevoelig liggen, zeker wanneer mensen bepaalde ideeën als onderdeel van hun identiteit zien.”
Waar wilt u naartoe met deze manier van AI-gebruik?
“Aanvankelijk gebruikte ik AI vooral om informatie op te halen. Je zoekt op bepaalde termen en laat de computer relevante passages uit grote hoeveelheden tekst terugvinden. Wat mij nu steeds meer interesseert, is een volgende stap: samen met AI teksten lezen en interpreteren. Dat brengt risico’s met zich mee, omdat AI fouten kan maken of dingen kan verzinnen. Tegelijkertijd kan het ook een waardevol buitenstaandersperspectief bieden. Soms wijst AI je op een interpretatie of nuance waar je zelf niet direct aan had gedacht. Met die mogelijkheden ben ik momenteel aan het experimenteren. Ik verwacht dat dit in de toekomst alleen maar belangrijker wordt. Dan komen er ook fundamentele vragen op over auteurschap en verantwoordelijkheid. Van wie is een ontdekking eigenlijk als AI actief meedenkt? Dat zijn discussies die volgens mij veel dichterbij zijn dan veel mensen beseffen.”
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
