Wij Nederlanders hebben zo onze eigen sociale normen: we sturen zonder gêne een tikkie van €2,37 en zeggen recht voor z’n raap waar het op staat. Dat noemen we gewoon eerlijk en direct, niet gierig of bot. Maar waar komt onze reactie op dit soort alledaags gedrag eigenlijk vandaan?
Volgens Zweedse onderzoekers heeft dat mogelijk te maken met onze ‘morele smaak’. Zij ontwikkelden het Moral Flavours Model, een theorie die stelt dat sociale normen wereldwijd niet willekeurig verschillen, maar juist grotendeels voorspelbaar zijn. Op basis van dit model konden de onderzoekers 76 tot 88 procent van de verschillen in sociale normen tussen samenlevingen verklaren.
Morele smaakpapillen
De kern van de theorie is eigenlijk verrassend simpel: zie het als eten. Net zoals mensen verschillende smaakpapillen hebben, hebben samenlevingen verschillende ‘morele smaakpapillen’. Wat in het ene land als storend of onacceptabel voelt, kan ergens anders nauwelijks opvallen, simpelweg omdat mensen anders ‘proeven’ wat wel en niet kan.
Opvallend is dat die ‘smaakpapillen’ niet alleen gelden voor alledaagse etiquette, maar ook voor grote morele kwesties zoals euthanasie of abortus. Onze reactie op een tikkie of iemand die hard belt in de trein komt voort uit dezelfde psychologische basis als onze diepste morele overtuigingen.
Hoe streng we een sociale norm vinden, hangt allereerst af van de totale morele bezorgdheid: hoe erg vinden we bepaald gedrag in het algemeen? Gedragingen zoals diefstal of geweld roepen vrijwel overal afkeuring op, terwijl iets onschuldigs als neuriën in de trein veel minder zwaar weegt.
Waarom normen verschillen
Om verschillen tussen landen te begrijpen, kijkt het model naar twee andere factoren: de ‘morele smaak’ van gedrag en de ‘smaakzin’ van een samenleving.
Met ‘smaak’ bedoelen de onderzoekers het soort morele regel waar het om gaat. Gaat het om schade en eerlijkheid, zoals bij oplichting? Of om regels die de groep bij elkaar houden, zoals respect, loyaliteit of traditie?
Die smaken zijn grofweg in twee categorieën te verdelen. Individualiserende smaken gaan over het beschermen van individuen, zoals schade en eerlijkheid. Bindende smaken draaien juist om de groep, zoals loyaliteit, autoriteit en traditie.
Opvallend genoeg zijn mensen het wereldwijd vaak eens over die ‘smaak’. Iedereen herkent dat bijvoorbeeld voordringen of iemand oplichten iets met eerlijkheid te maken heeft, terwijl vloeken of ongepast gedrag in het openbaar eerder raakt aan traditie of respect. Het verschil zit niet in wat we zien, maar in hoe zwaar we dat laten meewegen. Dat is de ‘smaakzin’ van een cultuur: waar een samenleving extra gevoelig voor is.
Culturele waarden
Waar die gevoeligheid vandaan komt? Volgens de onderzoekers ligt die verankerd in culturele waarden. Individualistische samenlevingen, zoals de Nederlandse, leggen de nadruk op het individu en wegen individualiserende normen zwaarder. Collectivistische culturen richten zich meer op de groep en hechten meer waarde aan bindende normen.
Leestip: Jonge mannen woonachtig in individualistische samenlevingen zijn het eenzaamst
Pas als de ‘smaak’ van gedrag aansluit bij die ‘smaakzin’ van de samenleving, wordt een norm echt streng. Daarom kan hetzelfde gedrag in het ene land als onacceptabel gelden, terwijl het elders nauwelijks reacties oproept.
Selectief streng
Het Moral Flavours Model laat zien dat culturen niet simpelweg strenger of losser zijn, maar vooral selectief in waar ze streng op zijn. We kijken allemaal naar dezelfde soorten gedrag, maar beoordelen die anders.
Wat wij ‘normaal’ vinden, is dus minder willekeurig dan het lijkt. Het volgt een patroon, gevormd door wat we belangrijk vinden. Misschien zegt die tikkie van €2,37 dus minder over zuinigheid en meer over onze diepgewortelde smaakzin voor eerlijkheid.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
