Het mooiste zou zijn als mensen online de discussie aangaan op de inhoud: wat vind jij, wat vind ik, en aan het eind zijn we allemaal vriendjes. Uit onderzoek blijkt echter dat de meeste commentaren beledigend en persoonlijk zijn, al is er meer nuance dan gedacht.
Social media zijn steeds vaker dé plek waar mensen publiekelijk in gesprek gaan over de actualiteit. Het vervult zelfs een belangrijke maatschappelijke functie, maar commentaarsecties zijn ook een bron van zorg: ze bevatten regelmatig schadelijke inhoud, desinformatie en leiden niet zelden tot polarisatie. Volgens de onderzoekers ontstaat er vaak een strijdtoneel waar mensen met uiteenlopende achtergronden en ideologieën elkaar proberen te domineren.
Meer dan 8000 reacties
Om meer inzicht te krijgen analyseerden de wetenschappers van Cornell University ruim 6500 reacties onder trending nieuwsvideo’s op YouTube en X, verzameld tussen augustus en oktober 2021. Daarnaast namen ze met een tweede steekproef nog eens ruim 2000 reacties door, afkomstig van het officiële YouTube-kanaal van CNN. Hun doel: in kaart brengen welke tactieken mensen gebruiken als ze het niet eens zijn met wat een ander zegt.
De onderzoekers richtten zich expliciet op de manieren waarop gebruikers bezwaar maken tegen nieuwscommentaar. Daarvoor benoemden ze zogenoemde discursieve bezwaartactieken. Dat zijn strategieën om de manier waarop anderen spreken te beperken. Soms werkt het als een soort stopcommando richting de spreker of als signaal naar omstanders dat bepaalde communicatie niet getolereerd wordt.
Zeven soorten bezwaartactieken
De onderzoekers kwamen tot zeven verschillende bezwaartactieken. De bekendste en meest gebruikte is de ad hominem–aanval. In meer dan 40 procent van de reacties ging het niet meer over de inhoud, maar werd de tegenpartij persoonlijk aangevallen of belachelijk gemaakt.
“Ik was teleurgesteld, maar niet verrast door de hoge aantallen persoonlijke aanvallen”, zegt hoofdonderzoeker Ashley Shea van Cornell tegen Scientias.nl. “Maar ik was juist wél verrast door de grote aanwezigheid van andere strategieën, zoals morele argumenten en logische redeneringen. Soms kwamen die zelfs in bijna een op de vijf reacties voor.”
Naast ad hominem zijn er nog zes tactieken: morele corruptie, dus de ander wijzen op morele tekortkomingen; logische diskwalificatie: een argument onderuit halen door logische fouten bloot te leggen; inhoudsbedreiging: de inhoud direct bestempelen als onwaar of onacceptabel; ruimtebeheersing waarmee bedoeld wordt dat je de ander wegstuurt; zelfbeheersing, dan stap je zelf uit het geprek en fysieke bedreiging, dus expliciete of impliciete geweldsbedreigingen.
Gek genoeg waren fysieke bedreigingen samen met zelf uit het gesprek stappen het minst populair. Kennelijk hoor je in de media veel over fysieke bedreiging, maar komt het in werkelijkheid niet zoveel voor.
Anonieme helden
Waarom mensen zo vaak voor persoonlijke aanvallen kiezen, maakt dit onderzoek niet duidelijk. Eerdere studies wijzen op factoren zoals anonimiteit, ontremming en het gebrek aan verantwoordelijkheid in de onlinesfeer. Ook lijkt de populariteit van de ad hominem-aanval te passen bij wat de onderzoekers ‘digitale vigilantie’ noemen: gebruikers zien het als de effectiefste manier om ongewenste teksten te stoppen.
Om te testen of hun typologie ook door buitenstaanders te gebruiken is, lieten de onderzoekers externe proefpersonen via Amazon MTurk duizenden reacties coderen, dus indelen in een van de zeven tactieken. Dat bleek lastig: bijna 40 procent haakte af bij de test. Maar wie slaagde, scoorde hoog (86 tot 94 procent). Dit toont aan dat de tactieken herkenbaar en onderscheidend genoeg zijn om mensen te trainen er bewuster mee om te gaan.
Bewustwording van alternatieven
Volgens de onderzoekers begint verbetering bij bewustwording. Als gebruikers weten dat er meerdere manieren zijn om bezwaar te maken – en dat niet alles een persoonlijke aanval hoeft te zijn – zouden ze vaker voor constructieve tactieken kiezen. Digitale nudges, zoals een waarschuwing bij een scheldwoord of een suggestie voor een alternatief, worden ook al onderzocht als oplossing.
En op zich is deze studie best goed nieuws: ja, ad hominem-aanvallen komen veel voor, maar de meerderheid van de reacties is anders en in veel gevallen beter. Mensen gebruiken soms logische argumenten of morele oproepen om gesprekken bij te sturen. Dat is hoopvol: met de juiste kennis en tools kunnen we onlinediscussies minder vijandig en productiever maken.
