Stel je voor: Geen internet. Geen banktransacties. Geen navigatie. Klinkt als science fiction, maar het is een scenario waar de grote hoeveelheid afval in de ruimte toe kan leiden. Het gaat om brokstukjes die je niet eens kunt zien, maar wel satellieten kunnen beschadigen die zo belangrijk zijn voor het leven op aarde. Sterrenkundige Thomas Wijnen (NOVA | Universiteit Leiden) legt in deze aflevering uit waar dat ruimteafval precies vandaan komt, en hoe we het zouden kunnen opruimen.
Scientias: Interessante video, iemand vroeg zich in de comments wel af waarom hij zich hier druk om moet maken.
Thomas Wijnen: “Dat vind ik wel een lastige vraag. Ik wil mensen niet onnodig bang maken. Het is niet bedoeld als stemmingmakerij, maar meer als bewustwording. Ruimtepuin is een probleem dat zich gaat aandienen. Als het niet onder de aandacht wordt gebracht, gaat niemand er oplossingen voor zoeken. Het gaat uiteindelijk iedereen aan en heeft effect op ons allemaal. Grote veranderingen komen vaak pas op gang als er behoefte is vanuit de samenleving zelf.”
S: Je bedoelt dat het niet op zich staat, maar in een hele keten zit die ontregeld wordt als er een schakel tussenuit valt?
TW: “Ja, dat las je ook in de comments, dat bijvoorbeeld internetverkeer veelal via kabels en zendmasten gaat en niet via satellieten. Maar het punt is dat er heel veel geautomatiseerd is. De logistieke keten is afhankelijk van satellieten, met name voor navigatie en dergelijke. De bevoorrading van de supermarkt had ik misschien wat duidelijker uit moeten leggen (in de video, red.). Wat gebeurt er als GPS wegvalt binnen de wereldwijde logistieke keten? Dat zal door een aaneenschakeling van afhankelijkheden ook zijn uitwerking hebben op bijvoorbeeld de voorraden in de supermarkt. Omdat zo veel processen geautomatiseerd zijn, weet je als consument niet meer precies wat waarvan afhankelijk is. Een kleine verstoring kan een grote uitwerking hebben, zoals bijvoorbeeld het uitvallen van treinen als er een probleem is met een digitaal systeem.”
S: En dat beseffen mensen niet?
TW: “Nee, ik denk niet dat mensen beseffen hoe afhankelijk we zijn van data die via de ruimte komen. Natuurlijk moeten we technologische vooruitgang omarmen, maar tegelijkertijd moeten er goede afspraken komen, want het kan echt zomaar misgaan. Je zou kunnen afspreken hoeveel satellieten in een bepaalde baan gebracht mogen worden. Als we dit soort dingen niet goed regelen, kan de ultieme consequentie zijn dat we onszelf als mensheid de toegang tot de ruimte ontzeggen. En dat ga je echt merken in het dagelijks leven.”
S: Terug naar het 80.000 stratenboek zie ik ons ook niet direct gaan.
TW: “Dat is meer een sociologisch aspect. In de auto doe ik altijd Google Maps aan zodat ik altijd de snelste route pak. Ik ben van een generatie die nooit een wegenkaart in de auto heeft gehad. Maar als het GPS systeem wegvalt, moeten we wel. Natuurlijk was er ook een leven voor het satelliettijdperk, zoals in de comments wordt gezegd. We hadden vroeger ook geen elektriciteit. Maar we zouden echt een enorme stap terug doen als we minder of geen gebruik meer kunnen maken van satelliettechnologie.”
S: We zitten nu wel met een enorme hoeveelheid ruimtepuin, hoe moeten we daar dan mee omgaan?
TW: “Het staat zeker op de agenda van de ruimte-agentschappen. Als je een satelliet lanceert is er altijd een launching state, een land dat verantwoordelijk is en waaraan de regelgeving is gekoppeld. Sommige landen zijn bezig met wet- en regelgeving rond end-of-life van satellieten. Wat gebeurt er als de stuwstof op is? Daar moet je van tevoren over nadenken. Wat doe je met de satelliet? Er wordt ook gekeken naar de hoeveelheid afval die wordt geproduceerd. In de begindagen van de ruimtevaart was het zo dat als er bijvoorbeeld ergens een beschermend kapje op zat, dat gewoon de ruimte in werd geslingerd. Nu gaan klepjes open maar blijven wel vastzitten. Dus daar wordt in technologische zin al aan gewerkt. Als Musk nu al 12.000 satellieten mag lanceren en er nog 30.000 volgen, dan heeft de VS dat als launching state dus goedgekeurd. Waarom zou China niet hetzelfde doen? En India en Rusland? Ook Europa heeft plannen voor megaconstellaties van honderden satellieten. Dan zie je meteen dat het een heel lastig probleem is waarover wereldwijd afspraken gemaakt moeten worden. Net als met het klimaatprobleem.”
S: Hoe zit het met de agenda’s in Europa? In Nederland?
TW: “Nederland ontwikkelt via de EU en ESA beleid op het gebied van ruimtepuin. Voor ESA is het een speerpunt. Hun space debris office (ruimtepuinkantoor, red.) doet met wetenschappers en technici onderzoek naar methodes om de hoeveelheid ruimtepuin te verminderen. Frankrijk is een voorbeeld van een groot ruimtevaartland binnen Europa dat ook zelf – als launching state – initiatieven neemt om het probleem tegen te gaan.”
S: Tot slot, stort niet alles naar de aarde toe?
TW: “Dat hangt er vanaf in welke baanhoogte de satelliet zit. Met een beetje stuwstof kun je satellieten in lage banen de atmosfeer in sturen. Dat lijkt misschien een goed idee, maar zoals in de comments werd opgemerkt, kan hierbij aluminiumoxide vrijkomen. Daar wordt meer onderzoek naar gedaan, want het kan als katalysator werken voor het afbreken van de ozonlaag. Voor satellieten in hogere banen, op grotere afstand van de aarde, kan het juist helpen om ze een klein zetje te geven naar een nog grotere afstand van de aarde. Daar is de kans op botsingen nu nog miniem, want op die afstand wordt de ruimte niet gebruikt door actieve satellieten. ESA en NASA hebben simulaties gedaan om te onderzoeken hoe we het ruimtepuin in de lage banen kunnen stabiliseren. Daaruit blijkt dat zelfs als we morgen alle lanceringen stopzetten, de hoeveelheid ruimtepuin nog steeds toe zal nemen. Er moeten de komende 100 jaar minstens vijf grote stukken ruimtepuin per jaar worden verwijderd om te zorgen dat het probleem niet erger wordt. Als dat zou lukken met een spreekwoordelijke stofzuiger, dan ben je alleen maar aan het stabiliseren en niet aan het opruimen.
Om het probleem van ruimtepuin echt aan te pakken en oplossingen te vinden, is het van belang dat het maatschappelijk op de kaart staat. Wij moeten het met z’n allen belangrijk genoeg vinden, zodat onze overheden het een hoge prioriteit geven.
S: En andere oplossingen?TW: “Als je je fantasie de vrije loop laat, dan zou je bijvoorbeeld kunnen denken aan fabrieken in de ruimte die het puin recyclen voor hergebruik in de ruimte. Ik weet niet of dat ooit technisch haalbaar gaat zijn, maar we moeten wel blijven dromen. Ruimtevaart is ook werkelijkheid geworden terwijl het eerst alleen science fiction was, en het brengt ons ontzettend veel!”
