Hoe snel vind jij iets vies? Gruwel je pas als de maden over tafel lopen, of heb je al moeite met het aanraken van een deurklink? Een grote groep Nederlanders ervaart zoveel angst voor besmetting dat het hun leven beheerst. Ze vermijden het ov, voeren specifieke rituelen uit of komen helemaal de deur niet meer uit. Psycholoog Tara Donker (Vrije Universiteit Amsterdam) werkt aan een app die mensen met smetvrees moet helpen – net zo effectief als een psycholoog in de behandelkamer.
Scientias: Aan het eind van de video zeg je dat je op zoek bent naar mensen voor het onderzoek. Is het moeilijk om mensen te vinden?
Tara Donker: “Ja, het is zeker moeilijk om mensen te vinden. Misschien speelt het een rol dat mensen die last hebben van smetvrees zich meer schamen voor hun gedachten dan bijvoorbeeld mensen die last hebben van hoogtevrees. Ze vinden hun eigen gedachten vaker raar, of moreel verkeerd en zijn bang dat anderen hen daarop veroordelen. Maar we hebben nu al veel aanmeldingen erbij sinds zondag! Dat is echt heel fijn, want als je veel last hebt van smetvrees is het zo zonde als je er onder blijft lijden, terwijl er effectieve hulp beschikbaar is.”
Goed om te horen, maar jullie hebben minimaal 85 mensen nodig toch? Maar laten we naar de opmerkingen onder de video gaan. Iemand zegt dat het systeem niet goed zal werken voor hem/haar (?) omdat het alleen om zichtbaar vuil gaat en niet om onzichtbaar. Hoe zit dat?
“Ja, we hebben inderdaad zichtbaar vuil laten zien in de video, zoals haren, schimmel en maden. Je hebt ook onzichtbaar vuil en dat laten we zien met een vergrootglas op het scherm van je telefoon zodat je bacteriën en virussen kunt ‘zien’. Die zijn echt gemodelleerd naar hoe bacteriën en virussen er uitzien. Ook hebben we een ‘blacklight’ die onzichtbare stoffen of vuil kan laten oplichten.”
Hoe leg je dan uit dat mensen zo het onzichtbare vuil kunnen ‘zien’?
“We leggen uit dat een telefoon dan als een vergrootglas werkt met microscopische kwaliteiten. Je kunt in augmented reality alles doen wat niet zo makkelijk of mogelijk is in de echte wereld. Het interessante is dat het gewoon werkt. Mensen weten dat het niet echt is wat ze zien op hun scherm, maar uit talloos onderzoek weten we dat het wel werkt .”
Hoe zit het met dit soort gedachtes rond smetvrees, komt dat soort gedachtes veel voor?
“Ja, en misschien is het goed uit te leggen waar het onder valt. Het zijn zogenaamde ‘intrusies’ en die komen bij 99 procent van de bevolking voor. Het is dus heel normaal om zo’n intrusie (het plotseling opkomen van een dwanggedachte) te hebben. Stel je rijdt auto en je denkt ‘oh, wat als ik nou het stuur ineens naar rechts gooi’’. Of dat je wil dubbelchecken of het gas wel uitstaat of de deur wel dicht zit. Of als je een oude meneer of mevrouw ziet lopen en denkt dat je die persoon wil duwen of zo. Iets geks doen is het eigenlijk. Die gedachtes hebben we dus vrijwel allemaal.
Op het moment dat je die gedachtes heel serieus gaat nemen, dan gaat het richting een obsessie. Je denkt dat het bijvoorbeeld raar is om deze gedachtes te hebben, dat ze iets slechts of jou als mens zeggen. En dan krijg je gevoelens van angst, schaamte, walging of schuld erbij. En dan ga je proberen die gedachtes niet te denken, door bijvoorbeeld geruststelling te zoeken, of handelingen uit te voeren zoals wassen of controleren. En zo kom je in een vicieuze cirkel want juist het geruststelling vragen of handelingen uitvoeren versterkt de obsessies weer. En dan ga je je nog slechter voelen. Een obsessieve of compulsieve stoornis gaat vaak gepaard met veel schaamte. Dat is niet nodig, want het zijn eigenlijk dus gedachten die iedereen wel eens heeft. Stop gevoelens rond dwanggedachten niet weg want als je ze probeert te stoppen of te negeren worden ze erger. Deel de gevoelens met anderen. Het zijn normale gedachten. Als je er heel veel waarde aan gaat hechten en een negatieve betekenis eraan gaat verlenen, dan worden ze een probleem.”
En angst voor medische dingen, valt dat ook onder dwanggedachten?
“Dan heb je het meer over een fobie, bijvoorbeeld een bloedfobie of prikfobie. Dat is een angststoornis. Dat is een aparte categorie van specifieke fobieën. Deze mensen kunnen echt flauwvallen als ze bloed zien.
Normaal als je angst voelt gebeurt in je lichaam het tegenovergestelde van flauwvallen: je wordt alert. Je kunt dan eigenlijk niet flauwvallen. Het gekke is dat mensen met naaldenangst of die geen bloed kunnen zien wel kunnen flauwvallen. Die leren we methodes om spierspanning en bloeddruk goed te houden zodat ze niet flauwvallen.”
De eerdere apps, waar kan ik die downloaden?
“Die zijn in de app stores beschikbaar (Android, iPhone). Er wordt wel een klein bedrag voor gevraagd. Dat is puur om die apps in de appstore te houden. Zowel iOS als Android passen eens in de zoveel tijd hun voorwaardes of systemen aan en dan moeten de apps weer opnieuw geprogrammeerd worden en dat kost helaas geld.
Er zijn apps voor hoogtevrees en vliegangst. Daarvoor heb je een goedkope kartonnen of plastic VR-bril nodig. Eigenlijk een soort van omgekeerde verrekijker in een dicht doosje. Voor spinnenangst is alleen augmented reality nodig, dus dat zie je op het scherm van je telefoon zonder extra hulpmiddelen. Je telefoon moet wel augmented reality ondersteunen. Als het goed is installeert de app niet als dit niet het geval is.”
Hoog tijd voor meer onderzoek, je bent nog op zoek naar mensen die mee willen werken toch?
“Ja, ik merk dat mensen die last hebben van smetvrees zich minder snel aanmelden en vaker twijfelen om mee te doen waardoor het moeilijker is om mensen met het onderzoek mee te laten doen. Enerzijds hoort twijfel meer bij dwang, dus ook twijfelen over of dit de juiste therapie is. Er is daarnaast vaak ook meer behoefte aan zekerheid en controle, en meedoen aan onderzoek of in therapie gaan waarbij je iets onbekends aangaat is misschien een drempel.
Daarnaast is exposure natuurlijk ook angstgevend, waardoor mensen zich minder snel aanmelden. Maar juist omdat wij gebruik maken van exposure in augmented reality, kan dit de drempel verlagen. En, zoals eerder gezegd, misschien gaat het met schaamte gepaard en is dat een drempel. Maar met dit onderzoek heb je juist een kans om bijna in de anonimiteit mee te doen. Je hoeft namelijk niet naar een GGZ instelling, je kan de behandeling gewoon thuis volgen. Je krijgt dan wel begeleiding door een psycholoog, maar dit is via videobellen, en je staat niet op een wachtlijst. Ik las gister dat de wachtlijsten makkelijk 14 weken kunnen zijn, in deze studie kun je meteen aan de slag. Voor wie zonder therapeutische begeleiding de app wil uitproberen, kan zich via zeroocd.fgb@vu.nl melden om deel te nemen aan een haalbaarheidsstudie waarin we onderzoeken of de app ook werkt zonder een therapeut.
Het is zo zonde om je leven gebukt te laten gaan onder smetvrees terwijl er heel goede therapieën zijn om mee om te gaan! Elke kleine stap telt, misschien is je opgeven voor het onderzoek er één die verschil maakt.”
