Een fossiele vondst uit Schotland onthult een hagedis met onverwachte slangachtige kenmerken en voegt een nieuw puzzelstukje toe aan reptielenevolutie.
Onderzoekers ontdekten een haaktandhagedis die leefde tijdes de Jura, ongeveer 167 miljoen jaar geleden. Het fossiel werd ontdekt op het Schotse eiland Skye.
De Jura is een periode die duurde van ongeveer 201 tot 145 miljoen jaar geleden. Wat opvalt is dat het dier een aantal verwarrende kenmerken vertoont: eigenschappen die we ook zien bij slangen en gekko’s, twee zeer verre verwanten. Het exemplaar, een van de oudste relatief complete hagedissen die tot nu toe zijn ontdekt, werd beschreven in tijdschrift Nature.
Naamgeving
De soort kreeg de naam Breugnathair elgolensis, wat ‘valse slang van Elgol’ betekent. De naam verwijst naar het gebied op het Schotse eiland waar hij werd ontdekt. Breugnathair had slangachtige kaken en haakvormige gebogen tanden, vergelijkbaar met die van moderne pythons, in combinatie met een kort lichaam en de ledematen van een hagedis
“Slangen zijn opmerkelijke dieren die lange, ledematenloze lichamen hebben ontwikkeld van hagedisachtige voorouders”, voegt onderzoeker Roger Benson toe. “Breugnathair heeft slangachtige kenmerken in de tanden en kaken, maar is in andere opzichten verrassend primitief. Dit zou ons kunnen vertellen dat de voorlopers van slangen heel anders waren dan we verwachtten. Of het zou juist kunnen bewijzen dat slangachtige roofzuchtige gewoonten zich los hebben ontwikkeld in een uitgestorven groep.”
Hagedissen en slangen vormen samen een groep die squamata, of schubreptielen, worden genoemd. Breugnathair is geplaatst in een nieuwe groep uitgestorven, roofzuchtige squamata, genaamd Parviraptoridae. Deze groep dieren was voorheen alleen bekend van meer fragmentarische fossielen. Eerdere onderzoeken meldden slangachtige, tanddragende botten die dicht bij botten van gekko-achtigen werden gevonden. Maar omdat ze zo drastisch verschilden, dachten sommige onderzoekers dat ze tot twee verschillende dieren behoorden. Het nieuwe werk over Breugnathair verwerpt deze eerdere bevindingen en toont aan dat zowel slangachtige als gekko-achtige kenmerken in een dier kunnen voorkomen.
Breugnathair werd in 2016 ontdekt door onderzoeker Stig Walsch van de National Museums Scotland tijdens een expeditie op het eiland Skye. De onderzoekers hebben sindsdien bijna tien jaar besteed aan het in beeld brengen van het dier en het analyseren van de resultaten.
Bovenkant van een legpuzzel
Onderzoeker Susan Evans zegt dat de fossiele afzettingen op Skye van groot belang zijn voor het begrip van de evolutie van bepaalde diersoorten, zoals hagedissen. Ze vergelijkt de vondst met een vinden van de bovenkant van een legpuzzel, nadat je de puzzel zonder voorbeeld hebt gemaakt. Volgens haar laat het fossiel zien dat evolutie vaak onverwachte richtingen inslaat, met oude en nieuwe eigenschappen door elkaar.
Gedrag Breugnathair
Met een lengte van bijna 40 centimeter van kop tot staart was het een van de grootste hagedissen in zijn ecosysteem. Hij jaagde waarschijnlijk op kleinere hagedissen, vroege zoogdieren en andere gewervelde dieren, zoals jonge dinosaurussen.
Maar was het een hagedisachtige voorouder van slangen? Door de vreemde combinatie van kenmerken en het gebrek aan vergelijkbare fossielen konden de onderzoekers daar geen sluitend antwoord op geven. Benson zegt dat het fossiel ons dichter bij een antwoord brengt, maar nog niet helemaal. Wel geeft de vondst nieuwe hoop dat toekomstige ontdekkingen meer duidelijkheid zullen geven over de oorsprong van slangen.
