Een mensenbaby kan pas na vier maanden zijn hoofd optillen. Een jonge chimpansee doet dat binnen enkele weken. Dat verschil kun je letterlijk zien: baby’s die maandenlang op hun rug liggen, hebben een iets plattere schedel. Onderzoekers hebben nu ontdekt dat dit mogelijk ook het geval was bij Homo erectus en dus dat baby’s al langer hulpeloos zijn dan gedacht.
Een pasgeboren mensenkind kan bijna niets. Het hoofd omhoog houden lukt pas na een maand of vier. Omrollen na vijf maanden, kruipen na acht, staan na twaalf.
Bij een jonge chimpansee gaat het veel sneller. Die tilt binnen een paar weken zijn hoofd al op. Rond twee maanden klampt hij zich zonder hulp vast aan de vacht van zijn moeder, die hem zo op vier poten kan meedragen.
Die hulpeloze babytijd is een van de grote raadsels van de menselijke evolutie. Wanneer is die ontstaan? Onderzoekers zoeken al lang naar een antwoord. Meestal doen ze dat door te kijken naar fossiele babyschedels of naar het bekken van prehistorische vrouwen. Allebei zijn ze zeldzaam, breekbaar en vaak onvolledig.
Een team onder leiding van paleoantropoloog Yousuke Kaifu van de Universiteit van Tokio denkt dat het bewijs niet in de baby’s zit, maar in de volwassenen. Die claim maakt hij in een studie die gepubliceerd is in het vakblad Proceedings of the Royal Society B.
Leestip: Waarom homoseksueel gedrag bij apen vaker voorkomt dan we dachten
Wat scheef groeit, blijft vaak scheef
Het hoofd van een mensenbaby is zacht. De fontanel (een plek waar de schedelbotten nog niet zijn dichtgegroeid) staat wijd open. De schedelbotten liggen los tegen elkaar aan en groeien snel. En de nekspieren zijn te slap om het zware hoofd te sturen.
Ligt zo’n baby dan maandenlang op een vlakke ondergrond, dan drukt de zwaartekracht de schedel plat op de plek die het bed raakt. Van bovenaf gezien wordt het hoofd een soort scheefgetrokken ruit. Artsen noemen dat een houdingsafhankelijke schedelvervorming. Het komt veel voor en gaat meestal grotendeels vanzelf over zodra een kind zijn hoofd kan optillen. Maar niet helemaal, zo vertelt Kaifu aan Scientias.nl.
“Menselijke groeipatronen, waaronder een hulpeloze babytijd, veroorzaken soms een sterke asymmetrie van de schedel in het horizontale en/of verticale vlak tijdens de vroege groeifase. Die asymmetrie blijft vaak behouden tot op volwassen leeftijd”, legt hij uit.
Vind je datzelfde vervormingspatroon terug in een fossiele schedel, dan mag je volgens de onderzoekers dus vermoeden dat ook die mensachtige groep hulpeloze baby’s voortbracht.
Bij mensapen sluit de fontanel veel sneller. Een jonge aap slaapt bovendien niet plat op de grond, maar in een nest van takken en bladeren, hoog in een boom, meestal tegen het lichaam van zijn moeder aan.
De onderzoekers checkten of die redenering klopt door 996 schedels van chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans op te meten, plus 508 schedels van moderne mensen. Menselijke schedels, zo blijkt, lopen veel sterker uiteen dan die van mensapen.
Inspiratie bij de hobbit
Het idee ontstond toen Kaifu in Indonesië voor het eerst de schedel van Homo floresiensis onder ogen kreeg, de kleine mensachtige die bekendstaat als de hobbit, zo vertelt hij. Daarvan werd verteld dat die vervormd was.
“Voordat ik de originele schedel voor het eerst zag, dacht ik dat de gemelde vervorming het gevolg was van druk van de aarde. Maar ik besefte al snel dat dat niet het geval was.”
Daarna ging hij op zoek naar iets wat de scheefheid tijdens het leven van dat individu veroorzaakt kon hebben.
Drie fossielen vallen uit de toon
Zijn team onderzocht nu vijf schedels van Homo erectus uit Java. Die waren tussen ongeveer 300.000 en 100.000 jaar oud. Ook onderzochten ze één schedel van Homo floresiensis.
De hobbit was van bovenaf gezien scheefgetrokken. Twee erectusschedels helden van voren gezien naar één kant. In alle drie de gevallen ging het om een vervorming die bij geen van de 996 mensapenschedels te zien was.
De voor de hand liggende tegenwerping: honderdduizend jaar in de grond doet ook iets met een bot. Kaifu wuift dat niet weg, maar verklaart het deels door op de richting van de vervorming te wijzen.
“De schedel van de hobbit vertoonde een vervorming in het horizontale vlak, terwijl de schedel werd gevonden met de bovenzijde naar boven gericht. Druk van de aarde werkt verticaal en kan dat vervormingspatroon dus niet verklaren.”
Bij de twee erectusschedels valt op dat net de stevige delen scheef staan. De flinterdunne oogkassen en schedelbasis zijn gaaf gebleven. Toch schrijven de onderzoekers zelf dat een bijdrage van bodemdruk niet volledig uit te sluiten valt. En zes fossielen blijven zes fossielen; de conclusie steunt op een zeer kleine steekproef.
Wie hield de tijgers weg?
Een hulpeloze baby op de grond is ook een kwetsbare baby. Op Java liepen tijgers en luipaarden rond. Op Flores waren er komodovaranen en reusachtige aasvogels.
“Ik vermoed dat ze al slim genoeg waren om roofdieren te vermijden, waarschijnlijk dankzij een zekere mate van sociale samenwerking”, zegt Kaifu. “Anders hadden ze dit groeipatroon en deze manier van voortplanting waarschijnlijk niet kunnen ontwikkelen.”
Het woord “vermoed” is daarbij belangrijk. Van het sociale leven van deze groepen is archeologisch bijna niets bekend, op wat eenvoudige stenen werktuigen na.
Wat moet je hier nu mee, als lezer met een huilende baby in huis? Kaifu houdt het luchtig. “Kinderen opvoeden is soms zwaar, maar de mensheid doet dat al heel lang. Onze vervormde schedels hebben een belangrijke evolutionaire betekenis. Ze vormen als het ware een ‘ingekerfd kenmerk’ van de mensheid.”
Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
