Een opname van NOIRLab toont het Zevengesternte in verbluffend detail. De foto, gemaakt met een mozaïekcamera op een telescoop in Arizona, onthult de blauwe nevel die deze jonge sterrenhoop omhult en laat zien waarom dit kosmische juweel al millennia lang de verbeelding prikkelt.
Het Zevengesternte is een van de meest herkenbare objecten aan de nachthemel. Wie op een heldere winteravond naar het sterrenbeeld Stier (Tau) tuurt, ziet al snel een groepje fonkelende sterren dat al sinds mensenheugenis tot de verbeelding spreekt. Het Amerikaanse NOIRLab heeft een opname van deze open sterrenhoop vrijgegeven, gemaakt met de mozaïekcamera op de WIYN 0,9-meter telescoop op Kitt Peak in Arizona. De foto biedt een panoramisch uitzicht op de beroemde Zeven Zusters en de blauwe nevel die hen omhult.
Een telescoop met een wijde blik
De WIYN 0,9-meter telescoop is geen enorm instrument, maar zijn mozaïekcamera maakt dat ruimschoots goed. Met een gezichtsveld van ongeveer 69 bij 50 boogminuten weet het instrument een groot deel van de sterrenhoop in één keer vast te leggen. Voor deze opname werden waarnemingen gedaan in drie filters: blauw (B), groen (V) en rood (I), met centrale golflengtes van respectievelijk 436, 537 en 805 nanometer. Die combinatie levert een natuurgetrouwe weergave op van wat een menselijke waarnemer zou zien, zij het met een gevoeligheid die het blote oog ver te boven gaat.
Wat direct opvalt, is de blauwe gloed rond de helderste sterren. Die nevel is geen restje van de geboorte van de sterren zelf, maar een gevolg van verstrooiing: het blauwe licht van de hete sterren kaatst tegen stofdeeltjes in het interstellaire gas tussen de aarde en de sterrenhoop. Omdat blauw licht efficiënter wordt verstrooid dan rood, kleurt de omgeving van de sterren diep azuurblauw.
Jonge sterren in een oude bekende groep
Het Zevengesternte is een open sterrenhoop die op ongeveer 440 lichtjaar van de aarde staat, in het sterrenbeeld Stier. De sterren die het meest in het oog springen, zijn jong en heet: hun leeftijd wordt geschat op ongeveer 100 miljoen jaar. Ter vergelijking: onze zon is al zo’n 4,6 miljard jaar oud. De blauwe, massieve sterren van het Zevengesternte zijn dus nog maar net begonnen aan hun leven als volwaardige ster.
De bekendste leden dragen namen uit de Griekse mythologie: Alcyone, Atlas, Electra, Maia, Merope, Taygeta en Pleione. Volgens de overlevering waren zij de zeven dochters van de reus Atlas en de zeenimf Pleione. In werkelijkheid telt de sterrenhoop echter aanzienlijk meer dan zeven leden. Schattingen lopen uiteen van meer dan duizend bevestigde sterren tot enkele duizenden. Wat je met het blote oog ziet, is slechts het topje van een veel grotere ijsberg aan jonge sterren, bruine dwergen en mogelijk zelfs een verdwaalde planeet.
Leestip: De Pleiaden blijken 20 keer groter dan gedacht: de Zeven Zusters vormen nog maar het begin
Eerder vastgelegd, opnieuw bekeken
De NOIRLab-opname is niet de eerste keer dat het Zevengesternte zo gedetailleerd in beeld wordt gebracht. Eerder werd de sterrenhoop al vastgelegd met gegevens van de Hubble-ruimtetelescoop, in een bewerking van amateurastronoom Davide De Martin (zie onder). Die afbeelding maakte gebruik van gegevens uit de Digitized Sky Survey 2 en combineerde rode en blauwe opnamen tot een scherp beeld van de nevelachtige omgeving. De nieuwe opname voegt daar een breder perspectief aan toe, met een gezichtsveld dat bijna een derde groter is dan wat Hubble doorgaans levert.
Ook eerdere Scientias-artikelen hebben het Zevengesternte al onder de aandacht gebracht. In 2022 beschreef Scientias hoe je de sterrenhoop zonder enige apparatuur kunt vinden, simpelweg door de Gordel van Orion te volgen richting Aldebaran. En een artikel uit 2014 belichtte de controverse rond de afstand tot de Pleiaden, waarbij de Europese satelliet Hipparcos een verrassend afwijkende meting opleverde. Die discussie is inmiddels grotendeels beslecht: metingen met de Gaia-satelliet wijzen op een afstand van ongeveer 444 lichtjaar, keurig in lijn met eerdere schattingen.
Leestip: Het Zevengesternte: deze kosmische kroonjuwelen zijn zonder telescoop te bekijken (2022) of Zevengesternte is 443 lichtjaar van de aarde verwijderd (2014)
Wat de foto ons vertelt
Wat maakt deze nieuwe opname dan bijzonder? Het antwoord ligt in de combinatie van bereik en detail. De WIYN-telescoop legt een groot deel van de sterrenhoop in één keer vast, terwijl de mozaïekcamera toch fijne structuren in de nevel zichtbaar maakt. Die nevel is een kosmische boodschapper: hij vertelt ons dat het Zevengesternte zich op dit moment door een wolk van interstellair stof beweegt. De sterren zelf zijn daar niet uit geboren, maar ze doorkruisen de wolk toevallig op hun weg door de Melkweg.
De blauwe kleur van de nevel is een direct gevolg van de natuurwetten. Stofdeeltjes in de ruimte verstrooien kortgolvig blauw licht veel effectiever dan langgolvig rood licht. Hetzelfde principe verklaart waarom de lucht op aarde blauw is. Astronomen noemen dit verschijnsel ‘reflectienevel’: de nevel reflecteert het licht van de sterren, in plaats van zelf licht uit te zenden.
Een blijvende bron van verwondering
Het Zevengesternte is al duizenden jaren een baken aan de hemel. De oude Grieken vereenzelvigden de groep met de Zeven Zusters, de Japanners noemen haar Subaru, en ook in de Bijbel wordt de sterrenhoop genoemd. Die culturele weerklank zegt iets over hoe diep dit object in het menselijke bewustzijn verankerd zit. Het is één van die zeldzame hemelverschijnselen die je zonder enige apparatuur kunt zien, en die tegelijkertijd met een telescoop steeds nieuwe lagen prijsgeeft.
De NOIRLab-foto voegt daar een hoofdstuk aan toe. Ze laat zien hoe een bescheiden telescoop met een slim ontworpen camera één van de beroemdste sterrenhopen aan de hemel in al zijn glorie vastlegt: jong, blauw en gehuld in een sluier van stof die het licht van vervlogen generaties sterren verstrooit. Wie de volgende heldere winteravond naar het zuidoosten kijkt, ziet misschien niet meer dan een vaag vlekje. Maar wie weet wat daar werkelijk fonkelt, kijkt naar een kosmische kraamkamer die nog miljoenen jaren zal blijven stralen.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
