Even lekker de voetjes van de vloer, de San houden ervan. Ze dansen als overgangsritueel of om in trance te raken. Nieuw onderzoek keek naar rotstekeningen om de culturele achtergrond van hun dansen beter te begrijpen.
De groep jager-verzamelaars in Zuid-Afrika beschikt over een rijke verzameling rotstekeningen. Op veel van de tekeningen is een vorm van dansen te zien. Denk aan trancedansen, initiatiedansen voor meisjes of jongens en dansen die puur voor vermaak werden uitgevoerd.
Urenlang dansen
Dr. Joshua Kumbani licht de motivatie voor deze studie toe: “We wilden de methodes voor het analyseren van dansscènes op de rotstekeningen in Zuid-Afrika verbeteren. Daarnaast wilden we etnografische informatie gebruiken om de verschillende typen dansen die in het Zuid-Afrikaanse materiaal zijn afgebeeld, te helpen interpreteren en categoriseren. Ook hebben we onderzocht of alle dansen in Zuid-Afrika een ritueel karakter hadden of dat sommige eenvoudigweg voor vermaak werden uitgevoerd.” Het vaakst waren trancedansen afgebeeld, een type rituele dans dat meerdere uren kan duren, waarbij doorgaans mannelijke dansers in een cirkel optreden rond vrouwen die klappen en zingend begeleiden.
Er waren zeventien afbeeldingen van trancedansen, vaak met verschillende elementen die typisch zijn voor dergelijke dansscènes, zoals dansstokken, neusbloedingen, het buigen in de heupen en gedeeltelijke transformaties in dieren.
Rituele dansen
Ook elanddansen, ofwel initiatiedansen voor meisjes, komen relatief vaak voor. Ze zijn aangetroffen op tekeningen bij Namahali, gelegen in de Vrijstaat, een provincie van Zuid-Afrika. “De dansscène bij Namahali is dynamisch en lijkt twee afzonderlijke groepen te tonen. De eerste bestaat uit vrouwen die voorover buigen, wat waarschijnlijk een rituele dans voorstelt, mogelijk een elanddans, waaraan vrouwen vaak deelnemen zonder schorten op de rug, wat wijst op een verband met initiatieceremonies voor meisjes”, legt dr Margarita Kumbani uit. Initiatiedansen worden uitgevoerd om de overgang van meisje naar vrouw te vieren. “De tweede groep draagt werktuigen die zijn geïdentificeerd als graafstokken. Dergelijke stokken werden door vrouwen gebruikt bij regendansen en waren ook essentieel voor het verzamelen van knollen.”
Opmerkelijk is dat mannelijke initiatierituelen zelden worden afgebeeld in Zuid-Afrikaanse rotstekeningen, aldus dr. Kumbani. “We weten niet helemaal zeker waarom dit het geval is, al zijn verschillende verklaringen mogelijk. Een daarvan is dat mannen mannelijke initiatieceremonies mogelijk bewust geheim hielden.”
De betekenis
Rotstekeningen vormen een van de weinige manieren waarop we de betekenis en het belang van deze dansen kunnen begrijpen. Geschilderd door de San leggen zij momenten vast van genezing, volwassenwording en eenvoudig vermaak die niet altijd in andere bronnen terug te vinden zijn. Door deze dansscènes systematisch te catalogiseren kunnen dr. Kumbani en dr. Díaz-Andreu de vaak afgebeelde dansscènes in de rotstekeningen van de San beter interpreteren en indelen.
Omdat rotstekeningen van de San zich ook buiten Zuid-Afrika bevinden, hopen de onderzoekers hun studie uit te breiden naar andere regio’s in het zuiden van Afrika, zoals Namibië.
De San, ook bekend als Bosjesmannen, zijn het oudste inheemse volk van Zuidelijk Afrika, Ze leven traditioneel als jager-verzamelaars in de Kalahariwoestijn (Namibië, Botswana, Angola). Hun geschiedenis gaat duizenden jaren terug. Ze staan bekend om hun unieke overlevingskennis, hoewel hun levensstijl nu sterk verandert door modernisering en beperkte toegang tot land. Oorspronkelijk leefden ze in rondtrekkende groepen, gelijkwaardig en zonder vee of grondbezit. Ze spreken talen die behoren tot de Khoisan-groep en hebben een rijke traditie in kunst en verhalen. Veel San leiden nu een marginaal bestaan of wonen in kunstmatige dorpen, afhankelijk van overheidshulp of werk bij veeboeren.
