Rode reuzen die in hun verleden massa van een begeleider hebben gestolen, reageren veel sterker op interne magneetvelden dan gewone sterren. Dat blijkt uit nieuwe modellen van ISTA-onderzoekers, die zo een oud raadsel rond ‘verdwenen’ steroscillaties helpen oplossen.
Sterren zijn geen gesloten boekjes, maar ze zijn wel lastig te doorgronden. Hun inwendige blijft verborgen achter lagen plasma die geen licht doorlaten. Toch kunnen onderzoekers iets over dat binnenste te weten komen, dankzij de minuscule helderheidsvariaties die sterren vertonen. Die variaties ontstaan door trillingen, en het patroon van die trillingen verraadt hoe een ster vanbinnen is opgebouwd. Deze tak van studie binnen de astrofysica heet asteroseismologie, en het is juist hierin dat een nieuw onderzoek van het Institute of Science and Technology Austria (ISTA) een opvallende vaststelling doet…
Een gat in het spectrum
Bij rode reuzen, sterren zoals onze zon maar in een veel later levensstadium, bestuderen onderzoekers zogeheten dipoolgemengde modi. Dat zijn trillingen die diep in de ster doordringen tot vlak bij de kern. Bij sommige rode reuzen zijn die modi nauwelijks zichtbaar. Onderzoekers spreken dan van dipoolmodus-onderdrukking. “Een specifieke trillingsmodus ontbreekt in het spectrum of is amper zichtbaar, alsof deze eruit is gesneden of onderdrukt,” legt Nicolas Muntean uit, doctoraatsstudent in de onderzoeksgroep van Lisa Bugnet aan ISTA.

Eerdere studies wezen naar sterke magneetvelden nabij de kern als boosdoener. Het probleem: volgens de bestaande modellen zouden die velden zo extreem sterk moeten zijn dat niemand goed kon verklaren hoe ze konden ontstaan. Daar wringt het schoentje.
Leestip: Wat is er gebeurd met deze gigantische ster? In één jaar werd hij onherkenbaar
De ster als dief
Muntean en zijn collega’s onderzochten een alternatief scenario. Wat als zo’n rode reus in het verleden massa heeft gestolen van een begeleider, of zelfs met een andere ster is versmolten? Zo’n gebeurtenis verandert de verhouding tussen de kern en de buitenste lagen van de ster. Het gevolg is dat een veel zwakker magneetveld al volstaat om dezelfde onderdrukte trillingen te veroorzaken. “Dit was precies de hypothese die we theoretisch wilden onderzoeken,” zegt Muntean.

Met het opensource algortime voor stellair astrofysisch onderzoek ‘MESA‘ simuleerde hij sterren mét, dan wel zonder zo’n massa-inname. De uitkomst was duidelijk: modellen die massa hadden opgenomen, bleken vele malen gevoeliger voor magneetvelden dan gewone sterren van hetzelfde totale gewicht. Bij sterren zwaarder dan zo’n 1,6 zonsmassa’s loopt die gevoeligheid op tot meerdere keren die van hun tegenhangers zonder massa-opname dan gewone sterren van hetzelfde gewicht.
(Hierboven: MESA (Modules for Experiments in Stellar Astrophysics) is een opensource-softwarepakket voor onderzoek naar, en onderwijs in; sterevolutie. Het combineert geavanceerde fysicamodules met een flexibel raamwerk, zodat gebruikers reproduceerbare experimenten kunnen uitvoeren van de pre-hoofdreeksfase tot en met geavanceerde evolutionaire stadia. De software omvat onder meer de hoofdmodule voor sterevolutie (star), een module voor dubbelsterrevolutie (binary), asteroseismologie (astero), atmosfeermodellen (atm), automatische differentiatie (auto_diff), elementgegevens (chem), kleurenberekening (colors), constanten (const), de toestandsvergelijking (eos), stralings- en conductieve opaciteiten (kap), nucleaire reactienetwerken (net), thermische neutrino’s (neu), nucleaire reactiesnelheden (rates) en turbulentiemodellen (turb). MESA werd in eerste instantie over een periode van tien jaar ontwikkeld door Bill Paxton, met de betrokkenheid van talrijke theoretische en computationele astrofysici, en groeide uit tot een internationale gemeenschapsbron die door de MESA-gemeenschap wordt onderhouden. Video: MESA / mesastar.org)
Leestip: Betelgeuze heeft een metgezel en die is nu voor het eerst duidelijk gezien
Verdachte sterren in de catalogus
Vervolgens ging Muntean op zoek naar kandidaten. Bestaan er in de literatuur rode reuzen waarvan de seismische gegevens erop wijzen dat ze ooit massa hebben opgenomen? Het antwoord blijkt: ja. Sterren die al bewijs vertoonden van sterke magneetvelden, laten zich beschrijven met het nieuwe model waarin een “Grand Theft Astro” heeft plaatsgevonden. Voor twee bekende kandidaat-sterren, KIC 4350501 en KIC 9508757, vonden de onderzoekers modellen die hun waargenomen trillingspatronen netjes verklaren.
“Het idee is dat onze eerdere interpretatie mogelijk vertekend was omdat we aannamen dat een ster op zichzelf is geëvolueerd,” voegt Bugnet toe. “Als we in plaats daarvan veronderstellen dat deze massa heeft opgenomen, worden de waargenomen trillingen gevoeliger voor een magneetveld. Dat biedt een alternatief scenario voor dezelfde signalen.”

Lessen voor het modelleren van sterren
De studie, verschenen in Astronomy & Astrophysics, is meer dan een curiositeit. Magneetvelden worden in sterrenmodellen tot nu toe slechts in sterk vereenvoudigde vorm meegerekend, en dat beperkt de nauwkeurigheid waarmee onderzoekers sterrenleeftijden bepalen. Het werk van de Bugnet-groep, die zich toelegt op magneto-asteroseismologie, toont aan dat de vormingshistorie van een ster niet mag worden genegeerd bij het interpreteren van haar inwendige velden. In het slechtste geval wijkt de afgeleide veldsterkte tot een kwart af wanneer de voorgeschiedenis verkeerd wordt ingeschat.
Leestip: Astronomen meten voor het eerst magneetveld van verre reuzenplaneten
Een sterrenleven vol verrassingen
Wat begon als een vraag over verdwenen trillingen, mondt uit in een bredere les: sterren zijn geen geïsoleerde eenlingen die netjes volgens het boekje evolueren. Sommige hebben een verleden waarin ze massa van een buur hebben afgesnoept, en dat verleden laat sporen na in hun binnenste. Wie de magneetvelden van rode reuzen wil doorgronden, zal dus ook hun criminele verleden onder de loep moeten nemen. De modellen van Muntean en Bugnet vormen daarvoor een eerste, veelbelovende aanzet.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

