De drie megalieten van de Devil’s Arrows in Noord-Yorkshire zijn zo’n 18 kilometer versleept. Ze zijn afkomstig van een grillige rotspartij op de Pennine-heuvels. De bouwers passeerden daarvoor een geschikte rots die een stuk dichterbij lag en daar hadden ze wellicht een goede reden voor.
Aan de westrand van het stadje Boroughbridge staan drie ruwe zuilen van zandsteen op een rij. De zuidelijke is met 6,86 meter de op één na hoogste staande steen van het land en weegt naar schatting 25 ton. Vermoedelijk zijn ze opgericht in de late steentijd of de vroege bronstijd.
Maar deze stenen horen daar eigenlijk niet. De ondergrond bij Boroughbridge bestaat uit een fijnere, zo’n 200 miljoen jaar jongere zandsteen. De zuilen zelf zijn gemaakt van een grove, korrelige steensoort die pas in de heuvels ten westen ervan aan de oppervlakte komt. Iemand heeft ze dus verplaatst.
Plakband op een beschermd monument
Van een beschermd monument mag je geen stukken afhakken. De auteurs van deze studie bedachten daarom iets anders. Ze drukten stroken plakband van 20 centimeter tegen droge plekken op de zuilen, wachtten vijf minuten en trokken de band er weer af. Aan de lijmlaag bleven losse zandkorrels kleven.
Die lijm losten ze op met terpentine. Wat overbleef, ging door een reeks scheidingsstappen tot er een fractie van minder dan een tiende gram aan zware mineralen overbleef. Die korrels werden ingebed in hars en met een elektronenmicroscoop gefotografeerd.
Klokjes in het zand
In het zand zitten korrels van een uiterst taai mineraal: zirkoon. Het ontstaat in stollingsgesteente en overleeft daarna miljoenen jaren. Bij het ontstaan bouwt zo’n kristal wat uranium in, dat in een bekend tempo vervalt tot lood. Meet je de verhouding tussen die twee, dan weet je hoe oud het korreltje is.
De onderzoekers dateerden op deze manier 236 zirkoonkorrels van de drie zuilen. De oudste bleek 3,7 miljard jaar oud. De drie stenen leverden statistisch niet van elkaar te onderscheiden patronen op, wat erop wijst dat ze uit dezelfde rots komen.
Vervolgens vergeleken ze dat patroon met twee kandidaten. Onderzoekers dachten tot nu toe dat Plumpton Rocks, op 13 kilometer, de vermoedelijke bron was. Brimham Rocks ligt verder weg, op 18 kilometer. De uitkomst was eenduidig: Brimham kwam bijna naadloos overeen. Een tweede mineraal, apatiet, suggereert hetzelfde.
Verdwenen zuilen
Uit historische bronnen blijkt dat er ooit meer stenen stonden. In 1687 noteerde de oudheidkundige John Aubrey dat dorpelingen er een hadden stukgeslagen en verwerkt in een brug over de rivier de Tutt. Een negentiende-eeuwse antiquair vermoedde dat een andere zuil was omgevormd tot het Battle Cross Monument, een stenen kruis van 5,5 meter uit vermoedelijk de vijftiende eeuw.
Beide bouwwerken kregen dezelfde plakbandbehandeling. En ja: de korrels uit de brug en uit het kruis passen binnen het patroon van de megalieten.
Waarom niet gewoon de dichtstbijzijnde rots?
Brimham Rocks is geen doorsnee steengroeve. Verwering heeft er een veld van bizarre rotstorens achtergelaten. Vlak bij die torens ligt prehistorische rotskunst uit ongeveer dezelfde periode. De onderzoekers vermoeden overigens dat de plek zelf een betekenis had.
Daar komt een praktisch voordeel bij. De natuurlijke breuklijnen splijten het gesteente in langgerekte blokken. Dat is precies de vorm die je nodig hebt voor een staande steen.
Symboliek en gemak kunnen volgens de onderzoekers samen de doorslag hebben gegeven. Wat vaststaat, is dat de keuze een keuze was. Er lag dichterbij bruikbare steen en die lieten ze liggen.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook De verplaatsing van de ‘Altar Stone’ van Stonehenge wijst op een sterk staaltje prehistorisch teamwork en Stonehenge-achtig prehistorisch bouwwerk ontdekt in de Andes. Of lees dit artikel: Zelfs in de prehistorie lukte het boeren al om wijn te maken als het kurkdroog was.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
