Potvissen in de Middellandse Zee blijken een nieuw klikdialect te gebruiken, zonder hun oude roep te zijn vergeten.
Potvissen staan bekend om hun diepe duiken en enorme koppen. Maar ze hebben ook iets wat minder zichtbaar is: een eigen cultuur op basis van klikgeluiden. Nieuw onderzoek van de University of St Andrews laat zien dat die cultuur langzaam kan veranderen. Potvissen in het oosten van de Middellandse Zee gebruiken namelijk inmiddels een nieuwere versie van een bestaande roep. Tegelijkertijd laten ze soms nog horen dat ze de oude versie ook kennen.
Het gaat om korte klikpatronen die ook wel ‘coda’s’ heten. Dat zijn vaste reeksen klikgeluiden waarmee potvissen elkaar herkennen. Potvissen gebruiken zulke patronen om te laten horen bij welke grotere familiegroep ze horen. Zo’n groep wordt ook wel een ‘clan’ genoemd.
Eerder werd gedacht dat alle potvissen in de Middellandse Zee tot dezelfde clan behoorden. Die clan werd vooral herkend aan de coda die ze gebruikt: drie klikken, dan een pauze, en daarna nog één klik. Onderzoekers noemen dit patroon de ‘3+1’-coda. Uit de nieuwe studie, verschenen in Proceedings of the Royal Society B, blijkt dat het verhaal ingewikkelder in elkaar steekt dan gedacht: sommige potvissen passen de coda die ze gebruiken soms aan, zonder daarbij het oude ritme te vergeten.
Nieuw dialect
Om dat te ontdekken keek een internationaal team naar twintig jaar aan geluidsopnames. De onderzoekers vergeleken potvissen in het westen van de Middellandse Zee, rond de Balearen, met dieren in het oosten, rond de Helleense Trog bij Griekenland en Kreta. Daaruit bleek dat de oostelijke potvissen dezelfde basisroep gebruiken, maar dan sneller. Hun versie van de 3+1-coda klinkt daardoor dus anders dan die van de dieren in het westen. Nog opvallender is dat sommige dieren in het oosten op bepaalde dagen ook de tragere, westelijke variant kunnen gebruiken. Ze lijken de ‘oude’ versie dus niet te zijn vergeten.
Volgens onderzoeker Luke Rendell laat dit zien dat ook de cultuur van potvissen kan veranderen. Rendell zegt: “De Middellandse Zee heeft een enorme impact gehad op de ontwikkeling van menselijke culturen, al vanaf de tijd van de oude Grieken. Dit onderzoek laat zien dat de cultuur van potvissen in hetzelfde tijdsbestek ook is veranderd. Daardoor begrijpen we nu beter hoe langzaam dat proces precies verloopt en hoe dialecten onder potvissen kunnen ontstaan.”
Rendell benadrukt dat er nog meer dan genoeg vragen onbeantwoord blijven. De onderzoekers weten bijvoorbeeld nog niet waarom het nieuwe dialect is ontstaan, en waarom specifiek in het oosten van de Middellandse zee. Ook is niet bekend waarom de dieren daar soms weer de oude coda gebruiken.
Cultureel geheugen
Hoofdonderzoeker Taylor Hersh legt uit dat deze dieren ongeveer 20.000 jaar geleden voor het eerst in het gebied verschenen. Daarna verspreidden ze zich vanaf Gibraltar steeds verder naar het oosten. “De nieuwe variant lijkt duidelijk een aangepaste versie te zijn van de langzamere 3+1-coda die eerder gebruikt werd,” zegt Hersh. “Wat interessant is, is dat de potvissen in het oosten die oudere vorm nog wel kennen en soms zelfs gebruiken. Ze hebben als het ware dagen waarop ze weer even helemaal retro gaan.”
Het bijzondere daarvan is dat het getuigt van een mate van cultureel geheugen: het laat zien dat potvissen niet zomaar losse geluiden maken, maar dat de klikpatronen die ze gebruiken waarschijnlijk worden doorgegeven van generatie op generatie. Daardoor kunnen als het ware ‘tradities’ ontstaan die lang blijven bestaan, maar ook langzaam kunnen veranderen.
Leestip: Wetenschappers luisteren potvissen af en ontdekken dat ze veel meer te vertellen hebben dan gedacht
De ontdekking is niet alleen interessant voor wie meer wil weten over potvissen. Ze kan ook helpen bij bescherming van de soort. De potvissen in de Middellandse Zee vormen een kleine en genetisch geïsoleerde populatie: er leven naar schatting maar enkele duizenden dieren. Helaas staat dat aantal onder druk: soms raken ze verstrikt in visnetten of hebben ze een aanvaring met een schip.
Als onderzoekers beter weten welke groepen er zijn en hoe die met elkaar omgaan kan dat helpen om de aanwezige populatie beter te begrijpen. Dialecten kunnen namelijk iets zeggen over hoe de sociale banden onderling precies liggen en hoe de potvissen zich precies verspreiden over de Middellandse Zee.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Slimme potvissen en butskoppen snoepen mee met vissersboten. En volgen ze soms honderden kilometers en Potvis met 29 kilo(!) afval in zijn lijf aangespoeld in Spanje . Of lees dit artikel: Bracht een zonnestorm in 2016 zes potvissen naar Texel? .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
