Verhalen over PFAS zijn zelden positief. Tot nu: in de Noord-Atlantische Oceaan hebben walvissen tegenwoordig veel minder van deze beruchte forever chemicals in hun lichaam. Een nieuwe Harvard-studie laat zien dat internationale afspraken een groot verschil kunnen maken.
PFAS, voluit per- en polyfluoralkylstoffen, zijn zo’n beetje overal op aarde te vinden. Ze zorgen ervoor dat eten niet aanbakt in pannen, maken jassen waterafstotend en verpakkingen vetwerend. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog zijn deze synthetische stoffen massaal geproduceerd en verwerkt. Het probleem is dat ze nauwelijks afbreken en een gevaar vormen voor de volksgezondheid. Ze stapelen zich op in water, bodem, voedsel en levende organismen. Niet voor niets worden PFAS ook wel forever chemicals genoemd.
Al jaren waarschuwen wetenschappers voor de risico’s die mens en natuur lopen. PFAS worden in verband gebracht met hormoonverstoring, immuunproblemen en kanker. De toxische concentraties lopen vooral hoog op bij dieren die bovenaan de voedselketen staan, zoals walvissen (en de mens).
Onverwachte daling
Maar de nieuwe studie van Harvard laat een kentering zien. Onderzoekers analyseerden weefsel van grienden uit de Noord-Atlantische Oceaan. Dit zijn tandwalvissen uit de familie van de dolfijnachtigen die gemiddeld zo’n 5,5 meter lang worden en 3500 kilo wegen.
De totale PFAS-concentratie in hun lichaam is de afgelopen dertig jaar met meer dan 60 procent gedaald. Deze afname is toe te schrijven aan het uitfaseren van de klassieke PFAS-varianten. Een uitfasering die tot stand is gekomen door een combinatie van strengere internationale regelgeving en vrijwillige maatregelen vanuit de industrie.
Meten wat je niet kunt zien
Het meten van PFAS is lastiger dan je zou denken. Oudere, zogeheten legacy PFAS zijn goed in kaart gebracht en relatief eenvoudig te detecteren. Maar nieuwe varianten, die zijn ontwikkeld nadat de legacy PFAS in een kwaad daglicht kwamen te staan, zijn vaak lastig te meten.
“We weten veel over hoe de oude PFAS zich door het milieu verplaatsen en wat ze doen met organismen”, zegt hoofdonderzoeker Jennifer Sun. “Maar over veel nieuwe varianten tasten we nog volledig in het duister.”
Fluor
De onderzoekers omzeilden dat probleem door te kiezen voor een andere aanpak. In plaats van individuele stoffen te meten, bepaalden ze de totale hoeveelheid organisch fluor in het weefsel van de zeezoogdieren. Dat fungeert als een soort optelsom van vrijwel alle PFAS, inclusief de moeilijk te identificeren nieuwe soorten.
Deze methode werd toegepast op een unieke verzameling walvismonsters van de Faeröer-eilanden, waar al decennia lang griendweefsel wordt opgeslagen. Omdat walvissen toppredatoren zijn en de toxische stoffen jarenlang in hun lijf vasthouden, gelden ze als het ideale waarschuwingssysteem voor vervuiling in zee.
Waar blijven de nieuwe PFAS?
De analyse laat zien dat vier bekende PFAS de hoofdmoot vormden van de vervuiling. De concentraties piekten rond 2015 en zijn sindsdien met meer dan 60 procent afgenomen. “De uitfasering heeft duidelijk gewerkt, zelfs in afgelegen ecosystemen”, vertelt Sun. “Dat is belangrijk en hoopgevend.” Toch is het verhaal niet alleen maar positief. Wereldwijd neemt de productie van nieuwe PFAS juist toe. En verrassend genoeg hopen die zich niet massaal op in de open oceaan.
“Normaal gesproken zien we de oceaan als het eindstation van menselijke vervuiling”, zegt Harvard-onderzoeker Elsie Sunderland. “Maar dat gebeurt hier niet. Dus waar blijven die nieuwe PFAS dan wél?” Dit maakt volgens haar nog maar eens duidelijk hoe belangrijk het is om strengere regels op te stellen. De zee lijkt schoner te worden, maar de forever chemicals zijn nog lang niet verdwenen. Ze gedragen zich alleen anders dan gedacht.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook PFAS gelinkt aan diabetes: steeds meer duidelijk hoe schadelijk de ‘forever chemicals zijn en Alarmerende niveaus PFAS-deeltjes ontdekt in Europees drinkwater. Of lees dit artikel: PFAS-filters pakken ook andere giftige stoffen in drinkwater aan.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
