DEET is een van de beste middelen tegen muggen die gevaarlijke ziektes overbrengen. Miljoenen mensen sprayen dagelijks een flinke laag van het goedje op armen en benen om de nare bloedzuigers op afstand te houden. Maar is dat nog wel genoeg?
Het lijkt er sterk op dat de gelekoortsmug onder bepaalde omstandigheden in staat is om de geur van DEET te koppelen aan voedsel, mensenbloed dus. De muggen worden actief aangetrokken door het middel dat hen eigenlijk zou moeten afschrikken. Ze zien het mogelijk als teken dat er voedsel in de buurt is.
Muggen blijken slimmer dan gedacht
De gelekoortsmug verspreidt gevaarlijke ziektes zoals dengue, zika, chikungunya en gele koorts, die jaarlijks tientallen miljoenen mensen treffen. Het is dan ook erg belangrijk om de kleine monstertjes uit je buurt te houden. Maar ze zijn slimmer dan we voor mogelijk hielden. Onderzoeker Clément Vinauger legt uit dat hij en zijn collega’s zich hebben verdiept in het leerproces van de ziekte-overbrenger.
“Als iemand te weinig DEET opsmeert of de DEET-concentratie op de huid neemt langzaam af en er wordt niet bijgesmeerd, dan kan er een gevaarlijke situatie ontstaan. Muggen drinken dan alsnog het bloed van hun gastheer en zo kan het insect de DEET-geur gaan koppelen aan een beloning”, weet Vinauger. “We moeten deze mogelijkheid serieus nemen als we nadenken over hoe insectenwerende middelen functioneren in de praktijk.”
Een experiment à la Pavlov
Om dit te testen zetten ze een klassiek psychologisch principe in: conditionering. Dit is hetzelfde mechanisme waarmee de beroemde gedragswetenschapper Ivan Pavlov honden leerde kwijlen bij het geluid van een bel. De muggen kregen een zakje warm bloed aangeboden achter een fijn gaasje. Zodra de insecten begonnen te drinken, voegden de onderzoekers de geur van DEET toe. Na vier herhalingen gebeurde er iets bijzonders: meer dan 60 procent van de muggen deed al een poging om te eten, zodra alleen de geur van DEET werd toegediend. Hierna kregen de muggen een keuze tussen twee menselijke handen: de ene naturel van geur en de ander ingesmeerd met een normale hoeveelheid DEET. Niet-getrainde muggen vermeden de hand met DEET als de pest, zoals je zou mogen verwachten. Maar de getrainde muggen vlogen er juist verlekkerd op af.
Zelfs suiker werkt als beloning
Bloed bleek niet eens nodig om het leerproces aan te zwengelen. Ook wanneer muggen suiker kregen als beloning, ontstond er een link met de DEET-lucht. Dit betekent dat het brein van muggen veel flexibeler is dan wetenschappers voor mogelijk hielden. “We dachten altijd dat muggen DEET smerig vinden ruiken of dat het hun vermogen verstoort om mensen te kunnen ruiken”, zegt Vinauger. “Maar wij laten zien dat het muggenbrein een andere reactie op DEET kan krijgen op basis van ervaring. Wat een mug leert, blijkt net zo belangrijk als de chemische werking van het middel zelf.” Dit is een fundamentele verschuiving in hoe er naar insectenwering gekeken wordt.
Leestip: Geheim wapen tegen malaria? Dit medicijn maakt ons bloed dodelijk voor muggen
De effectiviteit van DEET
Dit betekent niet dat we nu massaal moeten stoppen met DEET. Vooral in tropische gebieden blijft het middel een van de effectiefste beschermingen tegen ziekteverspreidende muggen. “Als je in gebieden bent waar muggen ziektes verspreiden, moet je DEET absoluut blijven gebruiken”, aldus Vinauger. De conclusie is wel dat timing en dosering belangrijker zijn dan gedacht. In plaats van één keer een grote hoeveelheid aan te brengen, is het waarschijnlijk een beter idee om regelmatig opnieuw te smeren. Zo blijft de DEET-concentratie hoog genoeg om de muggen constant uit je buurt te houden.
Ook geïmpregneerde kleding kan problemen opleveren. De hoeveelheid DEET in stof neemt na verloop van tijd namelijk af, waardoor muggen mogelijk alsnog positieve associaties ontwikkelen met het insectenwerende spul.
Muggen blijven ons te slim af
De studie sluit aan bij eerder onderzoek dat laat zien hoe slim muggen eigenlijk zijn. Eerder werd al duidelijk dat muggen mensen onthouden die naar hen slaan, dat ze geuren combineren met visuele signalen en zelfs in staat zijn voorkeuren te ontwikkelen voor bepaalde soorten zeep. “Muggen zijn verrassend goed in het verwerken van informatie uit hun omgeving”, vertelt Vinauger. “We proberen niet alleen te begrijpen hoe ze ons vinden, maar ook hoe hun hersenen die informatie omzetten in gedrag.”
Deze kennis is steeds belangrijker aan het worden in een opwarmende wereld. De gelekoortsmug verspreidt zich namelijk in hoog tempo naar nieuwe gebieden, terwijl resistentie tegen insecticiden snel toeneemt.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
