Paddenstoel is maar het topje: dit gebeurt er onder de bosgrond

Wie dit najaar door het bos wandelt, ziet overal paddenstoelen opduiken. Toch zijn die maar een klein deel van de schimmel. Het grootste deel zit onzichtbaar onder de grond, als een netwerk van draden dat dood materiaal opruimt en bomen aan voedsel helpt. Of bomen via dat netwerk ook met elkaar ‘praten’, zoals vaak wordt beweerd, is volgens bioloog George Kowalchuk van de Universiteit Utrecht nog niet aangetoond.

“De paddenstoelen die je boven de grond ziet, zijn alleen de vruchtlichamen van een groot ondergronds netwerk van schimmeldraden”, vertelt Kowalchuk aan Scientias. Hij leidt aan de Universiteit Utrecht de onderzoeksgroep Ecologie en Biodiversiteit.

Een paddenstoel kun je vergelijken met een appel aan een boom: het is het deel dat de schimmel gebruikt om zich voort te planten, via sporen. De rest van het organisme blijft verborgen. “Sterker nog, de meeste schimmels vormen helemaal geen paddenstoelen – denk bijvoorbeeld aan gisten.”

Groter dan een stad

Die ondergrondse netwerken kunnen zich over vele meters uitstrekken. In uitzonderlijke gevallen gaat het nog veel verder. “Er wordt gedacht dat het grootste organisme ter wereld een schimmel is”, zegt Kowalchuk.

Hij doelt op de zogenoemde ‘humongous fungus’ in het Malheur National Forest in de Amerikaanse staat Oregon. Het gaat om een honingzwam die onderzoekers in 1998 op het spoor kwamen nadat er meer dan honderd bomen waren afgestorven. Ze probeerden de schimmel in kaart te brengen, maar vonden geen rand. Volgens schattingen beslaat hij zo’n 965 hectare, ongeveer 1.350 voetbalvelden, en is hij tussen de 2.400 en 8.650 jaar oud.

Die reuzenschimmel is geen vriend van het bos: de honingzwam groeit onder de bast van bomen en laat hun wortels rotten. De meeste schimmels in de bosgrond spelen een veel vriendelijkere rol.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Opruimers en handelspartners

“De meeste schimmels zijn zogenaamde saprotrofen”, legt Kowalchuk uit. “Dat betekent dat ze organisch materiaal afbreken en voedingsstoffen uit hun omgeving opnemen.” Denk aan afgevallen bladeren, takken en zelfs complete dode bomen. Zonder die opruimers zou het bos bedolven raken onder zijn eigen afval. “Om dit te doen, verkent het schimmelnetwerk zijn omgeving.”

Andere schimmels gaan een verbond aan met levende bomen. Ze vlechten hun draden rond en in de boomwortels en helpen de boom zo aan stoffen die hij moeilijk zelf uit de grond haalt, zoals stikstof en fosfor. Biologen noemen zulke schimmels mycorrhizaschimmels. “De netwerken van schimmeldraden fungeren als een verlengstuk van het wortelstelsel, waardoor de boom toegang krijgt tot veel meer voedingsstoffen in de bodem dan zijn eigen wortels alleen zouden kunnen vinden.”

Een boom maakt met zonlicht suikers aan, iets wat een schimmel niet kan. “In ruil voor de geleverde nutriënten krijgt de schimmel energie en koolstof van de boom”, zegt Kowalchuk. Planten en schimmels werken al honderden miljoenen jaren op die manier samen.

Het ‘wood wide web’

Uit die samenwerking groeide een populair idee: dat bomen via schimmels een soort ondergronds internet vormen, het ‘wood wide web’. Moederbomen zouden er voedsel mee doorgeven aan hun jonge zaailingen en elkaar waarschuwen voor gevaar. Die bijnaam dook op rond een studie van de Canadese bosecoloog Suzanne Simard, die in 1997 in het vakblad Nature verscheen.

Er klopt iets van, zegt Kowalchuk. Eén schimmel kan namelijk tegelijk met meerdere bomen samenwerken en zo een ondergrondse verbinding tussen die bomen leggen. “Er zijn aanwijzingen dat via deze verbindingen koolstof en voedingsstoffen kunnen worden uitgewisseld, maar het is nog onduidelijk of er daadwerkelijk sprake is van communicatie en of dit van ecologisch belang is.” Met dat laatste bedoelt hij: of zo’n uitwisseling in een echt bos ook verschil maakt voor hoe bomen groeien en overleven.

En als er al stoffen van boom naar boom gaan, is dat volgens Kowalchuk waarschijnlijk minder onbaatzuchtig dan het populaire verhaal suggereert. Denk aan een boom in de schaduw die zelf te weinig suikers kan aanmaken. “Het is dus niet zozeer dat de ene boom de andere helpt, maar eerder dat de boom die koolstof en energie ontvangt daarvan profiteert ten koste van de ‘donorboom’”, zegt hij. “Dus bijna een soort parasitisme.”

Hij staat niet alleen in die voorzichtigheid. In 2023 zetten drie Noord-Amerikaanse onderzoekers in het vakblad Nature Ecology & Evolution de bestaande veldstudies op een rij. Hun conclusie: voor drie populaire beweringen is te weinig bewijs. Het is niet duidelijk dat zulke schimmelverbindingen in bossen wijdverspreid zijn, dat zaailingen er beter van groeien of dat oudere bomen er voorkeur mee geven aan hun eigen nakomelingen. Er waren ongeveer evenveel studies waarin zaailingen baat hadden bij zo’n netwerk als studies waarin ze er last van hadden. Meestal maakte het geen verschil. Volgens de onderzoekers worden de resultaten in de wetenschappelijke literatuur bovendien vaak positiever geciteerd dan ze zijn. Simard en haar collega’s blijven verder onderzoek doen dat hun kant van het verhaal ondersteunt.

Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!

Transport zonder centrale sturing

Ook zonder praatjes tussen bomen blijft het schimmelnetwerk Kowalchuk verbazen. Vooral het interne vervoer. “Hoe een schimmelnetwerk verschillende stoffen door de hele kolonie kan transporteren. Dit kan in meerdere richtingen gebeuren, waarbij verschillende stoffen terechtkomen op de plekken in de kolonie waar ze het hardst nodig zijn.”

Tipje van de sluier

Hoeveel er onder de bosgrond nog onbekend is, valt moeilijk te overschatten. “We hebben nog maar een tipje van de sluier opgelicht als het gaat om ons begrip van het functioneren van bosbodems”, zegt Kowalchuk. Met nieuwe technieken, waarbij onderzoekers onder meer het DNA in een bodemmonster ontrafelen, zien ze steeds beter hoeveel verschillende organismen er in een handvol bosgrond leven.

Weten wie er woont is echter iets anders dan begrijpen hoe al die bewoners samen het bos draaiende houden. “We zijn nog lang niet zover dat we begrijpen hoe de interacties tussen al deze organismen doorwerken in het functioneren van de bodem en het bos, en hoe we deze gemeenschappen het beste kunnen sturen om het functioneren en de stabiliteit van bosecosystemen te ondersteunen.”

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

Bronmateriaal

Afbeelding bovenaan dit artikel: Jesse Bauer

Fout gevonden?

Voor jou geselecteerd