Op een oude Afrikaanse begraafplaats hebben onderzoekers iets totaal onverwachts gevonden: asresten van een gecremeerde vrouw.
Ongeveer 9500 jaar geleden hebben jager-verzamelaars in het huidige Malawi een vrouw gecremeerd op een open brandstapel. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van een internationaal team uit de Verenigde Staten, Afrika en Europa. Het is voor het eerst dat zo’n oude crematie is vastgelegd in Afrika. De studie verscheen in het tijdschrift Science Advances.
Belangrijk ontmoetingspunt
De vondst is gedaan in Hora 1, een plek onder een rotsachtige overhang aan de voet van Mount Hora in het noorden van Malawi. Mount Hora is een opvallende rotsheuvel die hoog boven de vlakte uitsteekt. Zulke natuurlijke bakens waren vroeger vaak belangrijke ontmoetingspunten. In dit geval lijkt het ook een plek te zijn geweest waar mensen hun doden begroeven.
Wat de onderzoekers hebben gevonden is bijzonder te noemen: een as-laag ter grootte van ongeveer een tweepersoonsbed, met daarin de resten van niet meer dan één persoon. En dan niet een compleet skelet, maar 170 kleine botfragmenten die vooral afkomstig zijn uit de armen en benen. Alles wijst erop dat het lichaam bewust is verbrand op een brandstapel die ter plekke is opgebouwd. Daarmee is dit de oudste aanwijzing voor een opzettelijke crematie in Afrika.
Hoofdonderzoeker Jessica Cerezo-Román van de University of Oklahoma laat weten: “stammen die vroeger en ook nu nog leven als jager-verzamelaars maken maar heel zelden gebruik van crematie. Dat komt vooral omdat je enorm veel tijd en brandstof nodig hebt om een lichaam volledig te cremeren. Het kost veel moeite.”
Enorm vuur
Voor het onderzoek gebruikte het team meerdere methoden. Ze keken niet alleen naar de botten, maar ook naar de as en de bodemlaag. Onder de microscoop zagen ze kenmerken die passen bij de as van een grote, gecontroleerde brand. Ook onderzochten ze hoe de botten waren verkleurd en gebroken door de hitte. Daaruit blijkt dat de brand waarschijnlijk heel heet is geweest: boven de 500 graden Celsius. De onderzoekers denken daarom dat mensen het vuur actief hebben bijgehouden.
Uit de botfragmenten leiden de onderzoekers af dat het om een volwassen vrouw ging, ergens tussen de 18 en 60 jaar oud, en net onder de 1,50 meter lang. De sporen laten zien dat het lichaam is verbrand voordat het kon ontbinden, waarschijnlijk binnen enkele dagen na haar dood. Op enkele botten zitten ook snijsporen. Dat kan betekenen dat er tijdens de crematie in het vlees is gesneden.
Missende schedel
Het valt ook op wat er niet is gevonden: geen tanden en geen stukken van de schedel. “Verrassend genoeg zaten er geen stukjes tand of schedel in de brandstapel,” zegt archeoloog Elizabeth Sawchuk. “Omdat die delen bij een crematie vaak juist goed bewaard blijven denken we dat het hoofd mogelijk is verwijderd voordat het lichaam werd verbrand.”
Het bouwen van de brandstapel was trouwens geen kleine klus: het team schat dat er minstens 30 kilogram dood hout en gras nodig was. Waarschijnlijk was er dan ook sprake van een samenwerkingsverband, waarbij meerdere mensen tegelijkertijd brandstof moesten verzamelen om het vuur aan te houden. Teamlid Jessica Thompson van Yale University zegt: “dit is waarschijnlijk niet enkel een crematie geweest, maar een enorm groot ritueel. Doordat die mogelijkheid bestaat moeten we anders gaan denken over hoe complex de cultuur van vroege stammen was.”
Nieuw mysterie
De ontdekking van de crematie laat de wetenschappelijke wenkbrauwen fronsen: Hora 1 staat vooral bekend als een oude begraafplaats. Zo laat eerder onderzoek zien dat mensen de plek al 21.000 jaar geleden bezochten. Sindsdien zijn er meerdere begrafenissen gedaan waarbij meerdere mensen tegelijkertijd werden begraven. Thompson: “het is onduidelijk waarom de vrouw werd gecremeerd, en onduidelijk waarom ze alleen werd gecremeerd. Destijds waren beide aspecten helemaal niet gebruikelijk.”
Het onderzoek laat een mogelijke hint achter: ongeveer 700 jaar voor de crematie plaatsvond werden er al grote vuren op deze locatie gestookt. Na de crematie is dat niet gestopt: binnen 500 jaar na de crematie zijn er opnieuw meerdere vuren boven op de bestaande as-laag gestookt.
Alhoewel er tijdens al die vuren geen andere mensen zijn gecremeerd, kan de vondst er wel op wijzen dat er mogelijk sprake was van een achterliggende traditie. Mogelijk bestond die traditie uit het stoken van een groot vuur en werd deze traditie gebruikt als een manier om een band met de voorouders te onderhouden. Hoe de vrouw dan uiteindelijk (zonder hoofd) in het vuur is beland? Dat is dus nog een mysterie.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Vergeet begraven of cremeren – mogelijk zetten we ons ontzielde lichaam in de toekomst om in compost en In het nabije oosten werden mensen 9000 jaar geleden al gecremeerd . Of lees dit artikel:Pinguïns in Zuid-Afrika massaal verhongerd: populatie compleet ingestort .
Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week?
Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
