Het is vandaag Wereldtoiletdag. Misschien moet je nu lachen, maar zo gek is het niet om eens stil te staan bij een van de beste uitvindingen in de menselijke geschiedenis. In de middeleeuwen was het immers maar een smerige en stinkende bende. Dan kon je nog een stuk beter in de tijd van de Romeinen leven.
Of nog eerder, ten tijde van de Minoërs, die van 3500 tot 1375 voor Christus op Kreta woonden. Misschien ken je ze wel van het verhaal uit de Griekse mythologie van koning Minos, die een monster, de minotaurus, in het labyrint onder zijn paleis in Knossos had opgesloten. Zijn volk had dus al een soort van wc’s. In de paleizen zijn namelijk resten gevonden van riolen en toiletten. Maar met de Minoïsche beschaving is ook de wc weer ten onder gegaan.
De Romeinen
Die kwam pas weer terug in de tijd van de Romeinen, zo tussen 750 voor en 500 na Christus. De Romeinen kwamen met de eerste openbare toiletten. Dat was hard nodig, omdat ze flinke steden bouwden. Zonder wc zou het maar een vieze boel worden. Het stadsbestuur van Rome liet daarom latrines maken, openbare ruimtes met een aantal zitplaatsen naast elkaar boven een geul waar water doorheen stroomde. Met een spons op een stok kon je je billen schoonvegen. De spons spoelde je na gebruik af in het stromende water, zodat de volgende hem weer kon gebruiken. De wc’s werden zelfs ontmoetingsplaatsen voor de schone stedelingen.
De middeleeuwen
Maar niet iedereen was zo proper als de Romeinen. In de middeleeuwen ging het weer helemaal mis met de hygiëne. Er was geen riolering en openbare toiletten waren er ook nauwelijks. Het is bijna niet voor te stellen, maar de mensen deden in die tijd gewoon hun behoefte als het zo uitkwam. In de steden was dat veelal op straat of in een emmer, die vervolgens op straat werd geloosd. Pas tegen het eind van de middeleeuwen kwamen er bij kastelen en kloosters grote beerputten waarin poep werd gedumpt. Urine werd opgeslagen in vaten en verkocht aan kleermakers en leerlooiers. Zij konden met de ammoniakachtige substantie hun producten maken.
Wat er in die tijd wel was, maar alleen voor de kasteelheren en -dames: het gemak, een uitbouw in de muur van een kasteel, waarin een plank zat met een gat. De kasteelbewoners konden daarop gaan zitten, waarna hun uitwerpselen meters lager in de slotgracht plonsden.
De renaissance
In de renaissance ontstond er niet alleen een hernieuwde interesse in de kunst en cultuur van de Romeinen, ook hun toiletgewoonten waren kennelijk inspirerend. In de hogere kringen kwamen er kakstoelen, niet veel meer dan een stoel met een gat erin en een emmer eronder. Voor de lagere klassen verscheen de latrine weer ten tonele. Het was nog steeds niet veel meer dan een plank met gaten waarop je op een rijtje kon gaan zitten. De poep viel in een gat of een goot. Erg fris was het niet, dus om de geur te maskeren deden parfums hun intrede.
Het toilet zoals wij dat kennen liet nog even op zich wachten. Die uitvinding wordt toegeschreven aan John Harington, hoveling van koningin Elizabeth in Engeland.
Hij liet rond 1600 voor het eerst een soort spoeltoilet installeren, de Ajax geheten. Het ding had een klep waardoor het water eruit kon lopen en een systeem om de pot te legen. Wat er nog aan ontbrak is een S- of U-vormige buis om de stank te verminderen. Die toevoeging komt op het conto van Alexander Cumming, die in 1775 de zwanenhals uitvond.
Zo kon de wc direct aan het riool worden gekoppeld, maar stonk het een stuk minder.
Het zou echter nog tot 1880 duren voor de eerste wc’s die je echt kon doorspoelen algemeen gebruikt werden. Steeds meer huizen werden toen aangesloten op het riool en kregen een waterleiding voor de aanvoer van schoon water. Pas in de 20ste eeuw kregen ook armere Britten de beschikking over een toilet.
In Nederland
En in Frankrijk en Nederland duurde het nog langer voor de wc standaard in elk huishouden aanwezig was. Wij bleven bijvoorbeeld lange tijd een wisselton gebruiken, waarin we onze behoefte deden. Die ton werd dan na enige tijd omgewisseld voor een lege. Dat was een vrolijke bezigheid. Met geratel en gezang kwamen de beerwagens de straat in om dagelijks emmers poep op te halen. Het was voor de gemeente een stuk goedkoper dan ondergrondse riolen aanleggen.
Probleem was dat het aantal Nederlanders in de 19de eeuw snel toenam, waardoor de stank in de steden niet meer te harden was. Er moest dus een oplossing komen. Maar het duurde nog tot hardnekkige uitbraken van cholera voor stadsbesturen echt de noodzaak inzagen van riolen.
Toen er op veel plaatsen dan eindelijk riolering en waterleiding lag, kregen mensen wc’s zoals we die nu nog kennen. Maar rond 1910 werd het toilet pas echt gemeengoed in de Nederlandse huizen en het zou nog tot 1965 duren voor het verplicht werd om een badkamer te bouwen in nieuwbouwwoningen.
Het lijkt nu heel normaal om een wc te hebben die je kunt doorspoelen, maar zo lang hebben we die dus nog niet. Best goed om even bij stil te staan op Wereldtoiletdag.
Naast de toiletpot zoals wij die kennen is er ook nog het hurktoilet. De oudste exemplaren daarvan zijn gevonden op de Noord-Schotse Orkney-eilanden en dateren van 2500 voor Christus. Rond 700 na christus raakten ze in zwang in Japan waar ze ook werden aangesloten op het riool. Nu kennen we ze vooral uit Frankrijk, waarom wij ze ook wel Franse toiletten noemen. In Frankrijk en ook Italië spreken ze dan weer van een Turks toilet. Wij vinden ze maar ongemakkelijk, toch zitten er veel voordelen aan. Zo is het eigenlijk hygiënischer, omdat je billen geen contact maken met de mogelijk vieze toiletbril. Ook verloopt de stoelgang makkelijker, omdat de hurkhouding daarvoor meer geschikt is. Tenslotte zijn hurktoiletten ook gewoon goedkoper en simpeler te bouwen. Daardoor zie je ze meer in armere landen.
We schreven vaker over toiletten, lees bijvoorbeeld ook Oudste openbare toilet ooit ontdekt en Onderzoekers brengen met groene lasers in beeld wat er gebeurt als je een openbaar toilet doorspoelt (en ze waren vrij geschokt).
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
