Een aap met de hersenen van een chimpansee, die nog regelmatig in bomen klom, maar op de grond doodleuk rechtop rondliep. Dat is Sahelanthropus tchadensie. Hij maakte miljoenen jaren geleden onze planeet al onveilig.
Dankzij een nieuwe, gedetailleerde analyse hebben antropologen nu overtuigend bewijs geleverd dat dit zeven miljoen jaar oude fossiel daadwerkelijk tweevoetig was. En dat bombardeert Sahelanthropus tot de oudste bekende menselijke voorouder.
Een fossiel dat bleef schuren
Sinds zijn ontdekking zo’n 25 jaar geleden in de Djurabwoestijn in Tsjaad is Sahelanthropus het onderwerp van verhitte discussies. De schedel heeft verrassend veel mensachtige trekken, maar of het dier ook rechtop liep, bleef lang onduidelijk. En dat is nogal een cruciale eigenschap: tweebenigheid geldt als een van de belangrijkste kenmerken van de menselijke afstammingslijn. Pas jaren later zijn ook andere botten bestudeerd die op dezelfde plek zijn gevonden, waaronder een dijbeen en ellepijpen (onderarmbotten). Helaas konden wetenschappers uit die analyses geen eenduidig antwoord afleiden. Was Sahelanthropus een hominine, een echte menselijke voorouder, of niet veel meer dan een uitgestorven mensaap?
Piepklein bobbeltje met grote betekenis
Onderzoekers van de New York University, University of Washington en de University of Chicago kwamen met behulp van geavanceerde 3D-technieken en nauwkeurige vormanalyses een klein, maar veelzeggend uitsteeksel op het dijbeen op het spoor. Dit zogeheten femoraal tuberkel zit precies op de plek waar het iliofemorale ligament aanhecht, het sterkste en krachtigste ligament in het menselijk lichaam. Het is een Y-vormig ligament dat het bekken verbindt met de heupkop aan de voorzijde van het gewricht. Het helpt overstrekking van de heup te beperken en is essentieel om rechtop te kunnen staan en lopen, omdat het het heupgewricht stabiliseert. De vondst is erg belangrijk omdat dit kenmerk tot nu toe alleen is aangetroffen bij homininen, niet bij mensapen. Dat maakt het een overtuigend en onweerlegbaar bewijs voor tweebenigheid.
“Een tweevoetige aap”
“Sahelanthropus tchadensis was in feite een tweevoetige aap”, zegt onderzoeksleider Scott Williams, antropoloog aan New York University. “Hij had een brein ter grootte van dat van een chimpansee en bracht waarschijnlijk veel tijd door in bomen om voedsel te zoeken en zich te beschermen. Maar ondanks zijn uiterlijk was hij aangepast aan een rechtopstaande houding en voortbeweging op de grond.” Met andere woorden: Sahelanthropus combineerde boomklimmen met wandelen op twee benen, een evolutionaire mix die perfect past bij een vroege fase in onze afstamming.
Meer aanwijzingen in het skelet
Het femorale tuberkel staat niet op zichzelf. De onderzoekers bevestigen ook twee andere kenmerken waar eerder al over is getheoretiseerd. Zo zit er een natuurlijke draaiing in het dijbeen, zogeheten femorale antetorsie, die ervoor zorgt dat de benen naar voren wijzen. Dit vergemakkelijkt het lopen. Daarnaast laat de 3D-analyse zien dat de aanhechtingen van de bilspieren sterk lijken op die van vroege menselijke voorouders zoals Australopithecus, bekend van het beroemde fossiel Lucy. Deze spieren zijn onmisbaar omdat ze ervoor zorgen dat het bekken stabiel blijft tijdens staan, lopen en rennen.
Lange benen, kortere armen
Ook uit de verhoudingen van de botten is interessante informatie te halen. Mensapen hebben lange armen en korte benen, mensen juist het omgekeerde. Sahelanthropus zat daar precies tussenin. Zijn benen waren veel korter dan die van moderne mensen, maar in relatieve zin langer dan die van apen, al met al erg vergelijkbaar met die van Australopithecus. Dat wijst erop dat zijn lichaam al deels was aangepast aan een leven op twee benen, ook al bleef hij een bedreven klimmer.
“Deze fossielen leveren direct bewijs dat Sahelanthropus tchadensis op twee benen kon lopen”, durft Williams nu wel te concluderen. “Dat laat zien dat tweebenigheid al heel vroeg in onze afstammingslijn ontstond, bij een voorouder die nog sterk leek op de huidige chimpansees en bonobo’s.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Onze voorouders konden wellicht eerder zelf vuur maken dan tot nu toe werd gedacht en Ontdekking van oudste botgereedschappen ooit onthult dat onze verre voorouders een stuk slimmer waren dan gedacht. Of lees dit artikel: Ook chimpansees en bonobo’s hebben verschillende vriendenkringen en vage kennissen.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
