Als je denkt dat bedwantsen pas een probleem zijn sinds de opkomst van morsige hostels en goedkope hotels, dan heb je het goed mis. Volgens nieuw onderzoek delen mensen al zo’n 60.000 jaar ongewild het bed met deze kleine, bijtgrage beestjes. Sterker nog, het zou goed kunnen dat bedwantsen, ver voor de uitvinding van de boxspringmatras, de allereerste menselijke plaag waren.
Het begon allemaal toen een paar ondernemende bedwantsen hun vertrouwde vleermuis verlieten en in de grot overstapten op een nietsvermoedende Neanderthaler. Sindsdien zijn ze trouwe metgezellen van de mens geworden. Al komt de liefde, zoals gewoonlijk bij parasitaire relaties, slechts van één kant.
De bedwantsen die bij de vleermuizen bleven, hebben duidelijk op het verkeerde paard gewed: hun aantallen zijn in de loop der tijd steeds verder gedaald. Vooral sinds de laatste ijstijd, zo’n 20.000 jaar geleden, vergaat het hen steeds slechter. Onderzoekers van Virginia Tech vergeleken het volledige genoom van deze twee bedwantslijnen: de wantsenclub die trouw bleef aan de vleermuizen en de avontuurlijke wantsen die zich bij de mens aansloten. De conclusie van de wetenschappers laat niets aan de verbeelding over: het groeipatroon van de naar mensenbloed snakkende parasiet is nagenoeg hetzelfde als die van de menselijke bevolking zelf.
Eerste stadsplaag
“We zagen dat beide bedwantspopulaties flink in aantal afnamen, iets dat goed past bij de ijstijd”, zegt hoofdonderzoeker Lindsay Miles van Virginia Tech. “Maar daarna herstelde alleen de menselijke bedwants zich. Sterker nog, hun effectieve populatie nam flink toe.” Het herstel valt samen met het ontstaan van de eerste grote menselijke nederzettingen zo’n 12.000 jaar geleden, bijvoorbeeld in Mesopotamië, het gebied rond de rivieren Eufraat en Tigris waar nu Irak ligt. “Dat klopt ook historisch gezien”, vertelt onderzoeker Warren Booth. “Toen moderne mensen 60.000 jaar geleden uit de grotten trokken op zoek naar een nieuw bestaan, namen ze een deel van de bedwantsen mee. Daardoor is er minder genetische diversiteit bij de bedwantsen die nu bij mensen leven.”
Met de groei van steden groeide ook de bedwantsenpopulatie. De onderzoekers spreken dan ook van de bedwants als mogelijk de allereerste ‘urbane plaag’: een diertje dat zich evolutionair perfect heeft aangepast aan het leven met mensen in steeds dichter bevolkte gebieden.
Overleven en aanpassen
Wat dit onderzoek zo bijzonder maakt, is dat de wetenschappers het hele genoom bekeken. Zo kunnen ze erg goed zien hoe de bedwants zich in de loop van duizenden jaren genetisch heeft aangepast. De afsplitsing van de vleermuiswants en de mensenwants vond zo’n 245.000 jaar geleden plaats, maar ze zijn nog niet verschillend genoeg om als aparte soorten te worden beschouwd. De onderzoekers willen nu vooral weten wat er in de afgelopen 100 tot 120 jaar is gebeurd. “Bedwantsen kwamen vroeger veel voor in Europa en andere delen van de wereld”, legt Booth uit. “Maar met de komst van DDT in de 20ste eeuw leken ze bijna uitgeroeid. Toch kwamen ze binnen vijf jaar sterk terug. Het is ze gelukt om resistentie op te bouwen tegen het landbouwgif.”
In eerder onderzoek ontdekten de wetenschappers al een genmutatie die lijkt bij te dragen aan die resistentie. Nu gaan ze verder graven in het DNA om te achterhalen hoe deze plaag zich aan de moderne tijd heeft aangepast en waarom de bedwantsen zo moeilijk te bestrijden zijn. “We gebruiken ook oude museumvoorwerpen met bedwantsen van meer dan honderd jaar oud”, zegt Booth. “Daardoor kunnen we goed vergelijken wat er genetisch veranderd is in de tussentijd.”
Geschiedenis van plaagdieren
De studie laat niet alleen zien hoe lang we al samenleven met bedwantsen, maar ook hoe sterk die samenwerking — hoe ongewenst ook — ons gedrag en hun evolutie heeft beïnvloed. Hoe meer mensen zich verzamelen in steden, hoe groter de kans dat bedwantsen mee verhuizen. En wie weet welke andere plagen zich op eenzelfde manier stilletjes aanpassen aan ons stadsleven?
In elk geval geldt: wie de geschiedenis van zijn plaagdieren kent, is beter voorbereid op de legers bloeddorstige monstertjes die in de toekomst op ons pad kunnen komen.
