Onderzoekers van de Universiteit van Florida zetten een belangrijke stap richting een universeel kankervaccin. Het middel activeerde het immuunsysteem van muizen op zo’n krachtige manier dat het tumoren hielp vernietigen.
Voor je nu te hard gaat juichen: het gaat om een experimenteel vaccin dat enkel is getest op muizen, maar de resultaten zijn niettemin interessant, vooral omdat het vaccin niet is gericht op een specifiek type kanker. Het zet simpelweg het immuunsysteem in de hoogste versnelling, alsof het tegen een virus moet vechten, en maakt tumoren zo beter behandelbaar.
“Dit artikel beschrijft een zeer onverwachte en opwindende observatie: dat zelfs een vaccin dat niet specifiek is voor een bepaald type tumor of virus, zolang het maar een mRNA-vaccin is, toch tumor-specifieke effecten kan hebben”, zegt hoofdonderzoeker dr. Elias Sayour, kinderoncoloog bij UF Health, enthousiast.
Geen doelwit, toch effect
De meeste kankervaccins zijn tot nu toe gebaseerd op twee strategieën: ze richten zich óf op een eiwit dat veel voorkomt bij kankerpatiënten óf ze worden volledig op maat gemaakt op basis van tumorcellen van één specifieke patiënt. Maar deze studie wijst op een derde route: het immuunsysteem zo krachtig aanzwengelen dat het uit zichzelf de tumor aanvalt.
“Wat we ontdekten is dat we met een vaccin dat niet specifiek tegen kanker is ontworpen, maar juist diende om een sterke immuunreactie op te wekken, toch een zeer krachtige anti-kankerreactie konden oproepen”, vertelt onderzoeker Duane Mitchell verder. “Dit heeft veel potentie om breed toepasbaar te zijn bij kankerpatiënten en kan ons zelfs leiden naar een kant-en-klaar kankervaccin.”
Als een virusaanval
Wat het vaccin precies doet, is ingewikkeld: het stimuleert de expressie van het eiwit PD-L1 in tumoren. Daarmee worden ze gevoeliger voor behandeling met zogenoemde checkpointremmers, medicijnen die het immuunsysteem leren dat een tumor vijandig is. Die combinatie werkte in muismodellen van melanoom opvallend goed, zelfs bij tumoren die normaal nauwelijks reageren op een behandeling.
Nog spectaculairder: in muismodellen van huid-, bot- en hersenkanker bleken sommige tumoren volledig te verdwijnen, zelfs als alleen het mRNA-vaccin werd gebruikt, zonder extra medicijnen. “Deze bevinding laat zien dat de vaccins mogelijk op de markt kunnen komen als universele kankervaccins die het immuunsysteem kunnen activeren tegen de tumor van een patiënt”, aldus Sayour.
Gebaseerd op Covid-technologie
De technologie achter het vaccin doet denken aan de mRNA-vaccins die zijn ingezet tegen Covid-19. Net als toen worden vetbolletjes gebruikt om het mRNA het lichaam in te brengen, waar het cellen aanzet om bepaalde eiwitten aan te maken en zo het immuunsysteem activeert. Maar dit vaccin richt zich niet op het spike-eiwit van een virus en ook niet op specifieke kankermutaties. Het geeft het immuunsysteem simpelweg een flinke duw, zodat het wakker schrikt en tot actie overgaat.
En met succes, blijkt uit eerdere en recente resultaten van Sayours lab. In 2023 testten ze voor het eerst een persoonlijk mRNA-vaccin bij mensen met glioblastoom, een uiterst agressieve hersentumor. De immuunreactie was indrukwekkend krachtig en snel. De huidige studie bouwt hierop voort, maar dan met een algemeen vaccin dat bij elke patiënt inzetbaar is.
Geen duur maatwerk meer
Wat deze aanpak zo veelbelovend maakt, is dat er mogelijk geen ingewikkelde persoonlijke aanpak meer nodig is. Als het effect in mensen net zo sterk is als bij muizen, kan dit de eerste stap zijn naar een universeel kankervaccin: een injectie die het immuunsysteem wakker maakt, tumoren zichtbaar maakt voor T-cellen en zo de aanval opent.
“Het zou potentieel een universele manier kunnen zijn om de eigen immuunreactie van een patiënt tegen kanker te activeren”, aldus Mitchell. “En dat zou geweldig zijn, als het te vertalen is naar menselijke studies.”
Wat nu?
De onderzoekers zijn inmiddels bezig met het verbeteren van de vaccins en willen zo snel mogelijk overstappen naar klinische studies bij mensen. De hoop is dat het mRNA-vaccin straks niet alleen als aanvulling op bestaande therapieën werkt, maar in sommige gevallen zelfs als zelfstandige behandeling, waardoor geen operatie, chemo of bestraling meer nodig is. “Dit biedt een alternatieve weg met brede implicaties voor het bestrijden van veel soorten therapieresistente tumoren”, besluit Sayour.
