Ultra-bewerkte voedingsmiddelen zoals frisdranken, ontbijtgranen en kant-en-klaarmaaltijden nemen wereldwijd een steeds groter deel van ons dagelijks menu in, waardoor de kwaliteit van het voedingspatroon daalt.
Dat concludeert een internationale groep onderzoekers in een nieuwe reeks artikelen gepubliceerd in The Lancet. Een hogere inname van ultra-bewerkte voedingsmiddelen hangt bovendien samen met chronische ziekten, zoals obesitas, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten.
Duidelijke verschuiving naar een industrieel samengesteld dieet
De kern van de studie is volgens de onderzoekers vrij simpel samen te vatten: overal ter wereld maken traditionele, in de keuken bereide maaltijden langzaam maar zeker plaats voor een grotendeels industrieel samengesteld voedingspatroon. Het gaat dan vooral om producten die je niet zomaar zelf maakt, die meerdere processtappen hebben gehad en waar vaak smaak-, geur-, en kleurstoffen in verwerkt zitten.
Voorbeelden zijn vruchtenyoghurt, taart, knakworst en de kant-en-klare lasagne uit de supermarkt. “We verschuiven naar een ultrabewerkt dieet,” zegt onderzoeker Neha Khandpur van Wageningen University & Research, die meewerkte aan de publicatie. “En dat patroon houdt verband met negatieve gezondheidsuitkomsten.”
Een wereldwijde stijging
De onderzoekers analyseerden verkoopdata uit 93 landen en voedingsdagboeken uit negen landen, variërend van Brazilië tot de Verenigde Staten. In zo goed als alle regio’s neemt de verkoop van ultra-bewerkte producten (in het Engels ultra-processed foods of UPF’s) al jaren toe. Vooral in lage- en middeninkomenslanden is hier een flinke sprong te zien.
In Spanje is het aandeel van de dagelijkse energie-inname uit ultra-bewerkte producten in drie decennia gestegen van 11 naar bijna 32 procent. In Brazilië van ongeveer tien naar twintig procent. Toch is dat nog weinig ten opzichte van het Verenigd Koninkrijk, Canada en de Verenigde Staten. Daar is inmiddels al meer dan de helft van alle gegeten calorieën afkomstig van UPF’s. Hoewel het artikel de stijging van de verkoop en consumptie in ons land niet volgde, bleek uit een Nederlands onderzoek in 2022 dat ook Nederlanders meer dan de helft van hun energie uit UPF’s halen.
Meer vet, meer suiker, minder vezels
Een apart onderzoeksteam bestudeerde de voedingswaarde van diëten in veertien landen. Daaruit blijkt dat wie veel UPF’s eet, gemiddeld meer totaal vet, verzadigd vet en toegevoegde suikers binnenkrijgt. Ook krijgen ze juist minder vezels, eiwitten en kalium binnen. “Dat maakt het lastiger om te voldoen aan de voedingsrichtlijnen voor zulke voedingsstoffen,” zegt Khandpur. En dat heeft effect op de gezondheid.
Ze analyseerden ruim honderd bestaande epidemiologische studies die elk het voedingspatroon van tienduizenden tot honderdduizenden personen voor langere tijd volgden. Op basis daarvan concluderen ze dat er consistente verbanden zijn tussen een hoge inname van ultrabewerkt voedsel en chronische aandoeningen zoals obesitas, diabetes type 2, hart- en vaatziekten en sterfte.
De auteurs benadrukken dat het hierbij gaat om observaties, de studie toont dus geen harde bewijzen dat het een het ander veroorzaakt. “Associatie is niet hetzelfde als oorzaak en gevolg,” zegt Khandpur. “Maar als studies in verschillende landen, in verschillende populaties en met verschillende onderzoeksmethoden telkens dezelfde richting op wijzen, is dat zo’n sterk patroon dat we het niet zomaar kunnen negeren.”
Hoe beïnvloeden UPF’s de gezondheid?
Over de precieze manieren waarop UPF’s de gezondheid beïnvloeden bestaat nog veel onzekerheid. Wel weten onderzoekers dat veel van deze bewerkte voedingsmiddelen erg energierijk zijn en minder verzadiging bieden. Daardoor levert een dieet met een hoge hoeveelheid UPF’s meer kilocalorieën dan een dieet gebaseerd op huisgemaakte maaltijden.
Ook blijken mensen deze producten sneller te eten, mede door hun zachte structuur en een uniforme textuur, wat tot grotere porties leidt. Daarnaast spelen andere mechanismen mogelijk een rol, maar bewijs daarvoor is beperkt. “Waarschijnlijk bestaat er niet één slecht mechanisme, één boosdoener” zegt Khandpur. “Het gaat om een combinatie van factoren die elkaar versterken: de voedingssamenstelling, de structuur, de snelheid waarmee je ze eet en de mate waarin ze volwaardige voeding verdringen.”
Niet per definitie ongezond
Toch is de bewerking van voeding op zichzelf niet altijd slecht. Gefermenteerde producten, zoals tempeh, yoghurt of bepaalde kazen kunnen juist bijdragen aan de gezondheid. Sommige producten zijn bijvoorbeeld op zo’n manier bewerkt dat ze minder verzadigd vet of een lagere energiedichtheid hebben dan hun traditionele tegenhanger. Bewerking kan voeding ook veiliger maken door schadelijke stoffen te verwijderen, voedingsstoffen beter beschikbaar te maken of voeding langer houdbaar te maken om voedselverspilling tegen te gaan.
Vanwege het gemak, de fijne smaak en het aantrekkelijke uiterlijk, zijn UPF’s niet meer weg te denken uit ons leven en voedingspatroon. Maar dat hoeft ook niet, volgens Khandpur. Zouden mensen het aandeel ultra-bewerkte producten in hun voeding verlagen naar het niveau van de laagste twintig procent gebruikers, dan zou het aantal mensen dat te weinig vezels of juist te veel calorieën, suikers of verzadigd vet binnen krijgt, fors dalen.
In Canada zou het aantal inadequaat samengestelde diëten met bijna zeventig procent afnemen, in de Verenigde Staten zelfs met ruim negentig procent. Dat laat zien dat kleinere verschuivingen in consumptie al een groot effect kunnen hebben op de kwaliteit van het gemiddelde dieet.
Inmiddels meer aandacht
Internationale organisaties nemen het onderwerp inmiddels serieus. UNICEF publiceerde in december 2025 een rapport over UPF’s en kindergezondheid en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) werkt aan nieuwe richtlijnen en objectieve instrumenten om ultrabewerkte producten te identificeren.
Echte richtlijnen of keurmerken rond UPF’s bestaan voorlopig nog niet in Nederland. Als je toch bewuster om wil gaan met je voeding, dan adviseert Khandpur om de Nederlandse voedingsrichtlijnen te volgen of de Nutri-Score in de gaten te houden. “De Nutri-Score was niet ontwikkeld met het oog op UPF’s, maar het geeft richting en helpt je om gezonde keuzes te maken.”
