We weten allemaal nog hoe de coronapandemie onze wereld ontwrichtte, maar dit was natuurlijk niet de eerste heftige pandemie in de menselijke geschiedenis. Tussen de veertiende en achttiende eeuw hield de pest huis in Europa. Nieuw onderzoek onthult hoe de Zwarte Dood zich meermaals kon verspreiden van Nederland tot aan Rusland en Zwitserland.
Om meer te weten te komen over de ontwikkeling van de pest werd het DNA van de bacterie Yersinia pestis, die de ziekte veroorzaakt, in kaart gebracht. Wilde knaagdieren dragen deze bacterie en kunnen mensen besmetten. In elf archeologische opgravingen in Estland, Rusland, Nederland, Engeland en Zwitserland werden 26 verschillende varianten van de bacterie gevonden. Deze monsters komen uit verschillende periodes tussen de veertiende en achttiende eeuw.
Bevindingen
Uit de DNA-analyse kwam naar voren dat de pest op meerdere momenten opdook op plekken verspreid door Europa, waarbij verschillende varianten van de bacterie rondgingen. Een van de opvallendste ontdekkingen was dat tussen 1450 en 1500 drie grote vertakkingen van de bacterie ontstonden.
De onderzoekers leggen ook uit dat contact met andere delen van Europa een grote rol speelde in de verspreiding van de ziekte. Zo had niet alleen handel, maar ook oorlog een belangrijk aandeel. De ziekte dook vaak op op dezelfde routes die legers of vluchtelingen gebruikten. Op zich niet gek, oorlog gaat vaak samen met barre omstandigheden en weinig hygiëne, een situatie waarin een ziekte zich goed kan verspreiden. Ook klimaatverandering speelde een rol. Dit beïnvloedde bijvoorbeeld de leefomgeving en verspreiding van knaagdieren, waardoor ook verschillende genetische varianten van de bacterie konden ontstaan en zich verspreiden. Alleen al in Estland vonden de onderzoekers meerdere genetische variaties van de Yersinia pestis, in zowel steden als op het platteland.
De belangrijkste les volgens de onderzoekers is dat de Zwarte Dood niet een eenmalige pandemie was, maar een terugkerende dreiging die eeuwenlang een stempel drukte op het menselijk bestaan.
Van oud naar nieuw
Wat maakt deze vondsten nou bijzonder? Met behulp van de genen van de bacterie verdiept dit onderzoek de kennis over de uitbraken. Een uitdaging bij het bestuderen van ziektes die zo lang geleden voorkwamen is dat het onbekend is wanneer ze zich precies verspreidden. Vaak is er geen tijdstip vast te stellen waarop de ziekte uitbrak of wordt er een tijdsbestek bepaald van wel honderd jaar. Zo’n groot tijdskader zorgt voor veel onduidelijkheid. Door de genetische stamboom van de pestbacterie te vergelijken met mutaties in tientallen DNA-monsters konden onderzoekers veel nauwkeuriger bepalen wanneer verschillende varianten ontstonden en zich door Europa verspreidden.
Met deze methode werden 64 bekende en 11 nieuwe DNA-monsters geanalyseerd. In combinatie met historische documenten waarin te lezen is over de uitbraak van de pest kon er voor het eerst een poging gedaan worden om het verspreiden van de ziekte systematisch in kaart te brengen.
Wat zegt het verleden over de toekomst?
Hoewel de pest nu bijna niet meer voorkomt onder mensen, leeft de bacterie op verschillende plekken nog wel voort onder knaagdieren. Door meer te weten te komen over de geschiedenis van de pest en hoe de ziekte uiteindelijk verdween uit Europa ontstaat een unieke kans om op lange termijn de verspreiding van besmettelijke ziekten te analyseren. Iets wat ons in de toekomst kan helpen bij het beperken van andere pandemieën.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
