Ieder jaar in oktober is het weer zover: de bekendmaking van de Nobelprijzen. Dit is hét moment waarop wetenschap, literatuur en wereldpolitiek ineens volop in de belangstelling staan. Maar wat zijn de Nobelprijzen nu precies, en misschien nog belangrijker: hoe wordt eigenlijk bepaald wie er wint?
De Nobelprijzen zijn jaarlijks terugkerende onderscheidingen die worden uitgereikt voor uitzonderlijke prestaties op het gebied van natuurkunde, scheikunde, fysiologie, literatuur en vrede. In de volksmond wordt vaak ook de prijs voor economie tot de Nobelprijzen gerekend, al is die pas in 1969 ingesteld door de Zweedse centrale bank en officieel geen onderdeel van Alfred Nobels testament. De prijs is eigenlijk geen Nobelprijs maar wordt zo genoemd omdat hij wordt uitgereikt tijdens dezelfde bijeenkomst als de eigenlijke Nobelprijzen. Hoewel aan de prijzen een groot geldbedrag verbonden is, geldt voor de meeste winnaars vooral het prestige en de wereldwijde erkenning als de belangrijkste beloning.
Hoe de keuzes worden gemaakt
Het bijzondere van de Nobelprijzen is dat elke categorie een eigen commissie heeft die zelfstandig beslist. De prijs voor fysiologie, in normaal Nederlands geneeskunde, wordt toegekend door een groep professoren van het Karolinska Instituut in Stockholm, terwijl natuurkunde en scheikunde in handen liggen van de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen. Voor literatuur neemt de Zweedse Academie de beslissing, een exclusief gezelschap van achttien leden die levenslang worden benoemd. De Vredesprijs vormt een uitzondering: die wordt niet in Zweden maar in Noorwegen uitgereikt en het Noorse Nobelcomité, bestaande uit vijf leden die door het parlement zijn gekozen, bepaalt wie hem ontvangt. De prijs voor economie wordt eveneens door de Zweedse Academie van Wetenschappen toegekend volgens dezelfde principes als de andere wetenschappelijke prijzen.
Het selectieproces begint al bijna een jaar voor de bekendmaking. In september versturen de verantwoordelijke instituten uitnodigingen aan duizenden wetenschappers, eerdere winnaars en academici wereldwijd om kandidaten voor te dragen. Zelfnominatie is nadrukkelijk uitgesloten. Vanaf maart analyseren gespecialiseerde commissies de voordrachten en schrijven zij uitgebreide adviezen. Uiteindelijk nemen de beslissende instituten in september hun keuze, waarna de bekendmakingen in oktober plaatsvinden. In 2025 begint dit ritueel op maandag 6 oktober met de prijs voor geneeskunde, gevolgd door natuurkunde en scheikunde, literatuur, vrede en tenslotte, op 13 oktober, de prijs voor economie. De officiële uitreikingen vinden plaats op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel, in Stockholm en, in het geval van de Vredesprijs, in Oslo.
Het ontstaan van de Nobelprijs
De prijzen zijn bedacht door Alfred Nobel zelf, de Zweedse uitvinder van dynamiet. Nobel was niet alleen ondernemer, maar ook een kosmopolitisch intellectueel met een brede interesse in literatuur en filosofie. In zijn testament bepaalde hij dat het grootste deel van zijn fortuin moest worden gebruikt om prijzen uit te reiken aan mensen die “de mensheid de grootste dienst hebben bewezen”. Na zijn dood in 1896 probeerden sommige familieleden de erfenis nog aan te vechten, maar uiteindelijk werd in 1900 de Nobelstichting in het leven geroepen om zijn wensen uit te voeren. Een jaar na de oprichting werden de eerste Nobelprijzen uitgereikt.
Wat de Nobelprijzen vanaf het begin onderscheidde van andere onderscheidingen, was het internationale karakter. Nobel legde uitdrukkelijk vast dat nationaliteit geen rol mocht spelen. Dat maakt de prijs tot op de dag van vandaag uniek: een wereldwijd symbool van erkenning voor prestaties die de mensheid vooruithelpen. Er zijn ook beperkingen: een prijs kan aan maximaal drie personen worden toegekend, wat soms leidt tot controverse bij grote samenwerkingen in de wetenschap. Toch zijn de Nobelprijzen vrijwel onafgebroken elk jaar uitgereikt, behalve tijdens de wereldoorlogen, en hebben ze een indrukwekkende reeks winnaars opgeleverd: van Marie Curie en Albert Einstein tot Martin Luther King en Malala Yousafzai.
Meer dan zeshonderd keer is de prijs inmiddels uitgereikt, aan in totaal ruim negenhonderd mensen en een aantal organisaties. De Vredesprijs is de enige categorie die ook aan organisaties kan worden toegekend, zoals het Rode Kruis of de Verenigde Naties. De leeftijd van de winnaars varieert enorm: de jongste was Malala Yousafzai, die op haar zeventiende de Vredesprijs ontving, terwijl de oudste prijswinnaar, Leonid Hurwicz, op zijn negentigste nog de prijs voor economie in ontvangst nam.
De Nobelprijzen zijn dus veel meer dan een medaille en een cheque. Ze zijn het levende bewijs van Alfred Nobels idealistische wens om mensen te eren die de mensheid vooruit helpen, of dat nu via wetenschap, literatuur of de bevordering van vrede gebeurt. Dat maakt de aankondigingen in oktober telkens opnieuw wereldnieuws – een jaarlijks ritueel waarin nieuwsgierigheid en verwachting samenkomen.
