Die enorme plas water tussen Turkije en Griekenland belemmert een gemakkelijke overtocht zou je denken. Maar dat is niet altijd zo geweest. Ooit lag er land en wandelden de vroege mensen zo Europa binnen. Het werpt nieuw licht op de migratieroutes van onze soort.
Tot nu toe werd aangenomen dat Homo sapiens vanuit Afrika naar het Midden-Oosten trok en Europa vooral bereikte via de Balkan en de Levant. Maar de Egeïsche kust bij Ayvalık, pal naast het Griekse eiland Lesbos, moet een alternatieve route zijn geweest. Dat blijkt uit de ontdekking van 138 stenen werktuigen op tien locaties, verspreid over een gebied van 200 km2.
Vitale landbrug
“Dit maakt duidelijk dat deze nu idyllische regio tijdens het Pleistoceen mogelijk een vitale landbrug was, toen de zeespiegel daalde en het nu onder water liggende landschap tijdelijk werd blootgelegd”, legt dr. Göknur Karahan van de Hacettepe Universiteit uit. Ze maakte deel uit van een volledig vrouwelijk team van Turkse archeologen.
“We zijn erg enthousiast en verheugd over deze ontdekking. De bevindingen markeren Ayvalık als een potentiële nieuwe grens in het verhaal van de menselijke evolutie en plaatsen het stevig op de kaart van de prehistorie. Het vormt een nieuwe mogelijkheid voor hoe vroege mensen Europa zijn binnengekomen”, vervolgt de wetenschapper. “Het voelt alsof we een heel nieuwe bladzijde toevoegen aan het verhaal van de menselijke migratie”, aldus Karahan.
Belangrijke regio
Maar hoe zag die landbrug er precies uit? Tijdens de ijstijden daalde de zeespiegel met meer dan 100 meter, waardoor grote kustvlakten droog kwamen te liggen. De huidige eilanden en schiereilanden van Ayvalık vormden toen een aaneengesloten landmassa, die fungeerde als een natuurlijke brug tussen Anatolië en Europa.
De nu gevonden werktuigen lagen langs de huidige kustlijn en wijzen erop dat mensen op dit inmiddels verloren land leefden en er doorheen trokken. “In al deze koude periodes hebben de huidige eilanden en schiereilanden van Ayvalık aaneengesloten zones gevormd binnen een uitgestrekt landoppervlak”, legt professor Kadriye Özçelik van de Universiteit van Ankara uit. “Deze paleogeografische reconstructie onderstreept het belang van de regio om de verspreiding van mensachtigen over de noordoostelijke Egeïsche Zee tijdens het Pleistoceen te begrijpen.”
Lastig zoeken
Als er zoveel werktuigen zijn gevonden, waarom is er dan niet eerder iets ontdekt, vraag je je misschien af. Maar dan ga je voorbij aan het feit dat het een lastig gebied is om te doorzoeken. Dikke modderlagen hielden de vondsten verborgen. De kustlijn is sterk veranderd, de afzettingen zaten diep en conservering was moeilijk. Daardoor bleef het aantal vondsten beperkt. Toch wist het team uiteindelijk wel van alles te vinden, denk aan vuursteen, vuistbijlen en hakmessen.
Tot de meest betekenisvolle vondsten behoren zogenoemde Levallois-technieken. Dit zijn verfijnde methodes voor de productie van stenen werktuigen, vaak geassocieerd met zowel neanderthalers als vroege Homo sapiens. “Deze grote snijwerktuigen behoren tot de meest iconische artefacten van het Paleolithicum en zijn zelfs vandaag de dag onmiddellijk herkenbaar, dus het zijn zeer belangrijke vondsten”, zegt Karahan. “De aanwezigheid van deze objecten in Ayvalık is belangrijk, omdat ze direct bewijs leveren dat de regio deel uitmaakte van bredere technologische tradities die Afrika, Azië en Europa met elkaar verbonden.”
Onvergetelijke ervaring
Over de eerste vondst van de 131 artefacten zegt ze: “Het was een werkelijk onvergetelijk moment voor ons. Toen we de eerste werktuigen in onze handen hadden, was dat zowel emotioneel als inspirerend. En elke vondst daarna was opnieuw een moment van opwinding voor het hele team.”
Volgens de onderzoekers benadrukken de vondsten dat Ayvalık een dynamische plek was voor interactie en uitwisseling, die vroege menselijke bewegingen tussen Anatolië en Europa mogelijk maakte. Het gebied was in periodes dat de zeespiegel laag was een alternatieve migratieroute naast de vaak genoemde noordelijke landroutes.
“De vondsten schetsen een levendig beeld van vroege menselijke aanpassing, innovatie en mobiliteit langs de Egeïsche Zee”, besluit Karahan. “De resultaten bevestigen dat Ayvalık, dat nooit eerder op zijn paleolithisch potentieel was onderzocht, essentiële sporen van vroege menselijke activiteit bevat.”
