Nieuwe hoop voor de es: onderzoekers laten essenzaden in recordtijd ontkiemen en versnellen zo het herstel van deze boomsoort.
De gewone es staat al jaren onder druk. De boomsoort heeft te maken met essentaksterfte, een ziekte die in heel Europa veel schade aanricht. Daardoor is er grote behoefte aan manieren om nieuwe essen op te kweken uit bomen die van nature beter bestand lijken tegen de veroorzakende schimmel Hymenoscyphus fraxineus. Onderzoekers van het John Innes Centre hebben nu een methode beschreven die dat proces flink versnelt. Het onderzoek is te vinden in het vakblad Scandinavian Journal of Forest Research.
Enorme tijdswinst
Onderzoeker Elizabeth Orton zegt dat de tijdswinst van de nieuwe aanpak enorm is. Orton: “Een essenzaad doet er in het wild meestal twee tot drie jaar over om te ontkiemen. In het lab hebben wij die periode teruggebracht naar ongeveer een week. We hebben snel honderden zaailingen geproduceerd voor experimenten, voor onze zaadboomgaard en voor aanplant in het wild.”
Voor de nieuwe aanpak halen de onderzoekers het embryo voorzichtig uit het zaad met een mesje en een pincet. Daarna leggen ze het op een voedingsbodem van agar, een geleiachtige stof die vaker in laboratoria wordt gebruikt. Zo krijgt het embryo meteen de juiste omstandigheden om te groeien. Het resultaat is dus opvallend: een proces dat ‘in het wild’ meerdere jaren duurt lukt in het lab vaak al binnen ongeveer een week.
Leestip: Bomen die een zonsverduistering voelen aankomen? Wetenschappers halen veelbesproken studie onderuit
Dat is belangrijk, omdat snelheid telt. Essentaksterfte is inmiddels aanwezig in heel Europa en heeft al veel bomen ernstig verzwakt of zelfs gedood. Toch zijn niet alle bomen even kwetsbaar voor de schimmel die de ziekte veroorzaakt. Een klein deel van de essen blijkt gelukkig resistent te zijn. Onderzoekers en natuurbeheerders willen die bomen gebruiken voor de kweek van zoveel mogelijk nieuwe bomen.
Daarbij spelen essenzaden een belangrijke rol. Andere technieken voor het kweken van bomen, zoals enten of stekken, zijn lastig op grote schaal uit te voeren. Het kweken van essenzaden is echter veel sneller gedaan. Daarnaast heeft die methode nog een ander voordeel: het levert veel meer genetische variatie op. Dat is heel waardevol: een diverse populatie heeft meer kans om niet alleen essentaksterfte te overleven, maar ook andere bedreigingen. Denk bijvoorbeeld aan nieuwe plagen of een veranderend klimaat.
Op grote schaal
De methode lijkt bovendien praktisch genoeg om ook op grote schaal te gebruiken. Het team heeft er inmiddels meer dan 2.000 zaailingen mee geproduceerd, afkomstig uit 116 verschillende families. De planten groeien eerst in het lab en later in de kas. Na ongeveer tien maanden zijn ze klaar om buiten te worden uitgeplant. De techniek is al gebruikt voor een zaadboomgaard bij Wendling Beck in Norfolk, waar inmiddels dus essen staan met weerstand tegen essentaksterfte.
Orton zegt: “Deze methode is een grote stap vooruit en de reacties erop zijn heel positief. Onderzoekers uit allerlei landen werken samen aan het herstel van espopulaties. Onze bijdrage geeft extra hoop dat we de toekomst van de es kunnen verbeteren.”
Op termijn moet de methode ook buiten gespecialiseerde laboratoria bruikbaar worden. De onderzoekers willen het proces verder vereenvoudigen, zodat ook vrijwilligers en hobbytuiniers mee kunnen helpen. Orton zegt: “We willen de methode nu simpeler maken, zodat mensen het ook thuis kunnen doen met middelen die online te koop zijn.”
De es is trouwens niet ‘zomaar’ een boom, maar een sleutelsoort die veel ecosystemen mogelijk maakt. Veel andere planten, schimmels, insecten en dieren zijn direct of indirect van de es afhankelijk. Als de boom verdwijnt raakt dat dus een groot deel van de natuur.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Amandelbomen blijken eigen ‘beschermers’ te hebben tegen anthracnose en Waarom juist de dikste bomen cruciaal zijn voor het klimaat . Of lees dit artikel: We hebben het Amazonewoud op sommige plaatsen zo verpest dat zelfs bomen niets meer in een doorstart zien .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
