Door de opwarming van de aarde veranderen veel plekken op een drastische manier. Daardoor voelen steeds meer mensen zich ontheemd. De plek die tot voor kort vertrouwd aanvoelde, wordt langzaam onherkenbaar voor hen. Dat gevoel heeft nu een naam: solastalgie.
Volgens een nieuwe wetenschappelijke overzichtsstudie, die deze week is gepubliceerd in het vakblad BMJ Mental Health, is solastalgie een groeiend psychisch probleem dat sterk verband houdt met psychische klachten zoals depressie, angst en posttraumatische stressstoornis (PTSS). En dat alles als gevolg van klimaatverandering en milieuschade in de directe leefomgeving.
Verdriet om een veranderend thuis
Solastalgie is een samentrekking van ‘solace’ (troost) en ‘nostalgie’. Het begrip werd in 2003 geïntroduceerd door filosoof Glenn Albrecht om het intense gevoel van verlies te beschrijven dat ontstaat wanneer je vertrouwde leefomgeving door milieuproblemen ingrijpend verandert. Denk aan droogte, bosbranden, ontbossing of extreme verstedelijking, kortom alles wat je thuisgevoel ondermijnt. Waar nostalgie gaat over heimwee naar een plek uit het verleden, gaat solastalgie over rouw terwijl je nog steeds op die plek woont. Het is alsof je je thuis verliest, zonder ergens heen te gaan.
Gelinkt aan psychische klachten
In de studie analyseerden onderzoekers negentien eerdere onderzoeken uit landen als Australië, Duitsland, Peru en de VS met in totaal ruim 5000 deelnemers. Vijf van die studies keken kwantitatief naar verbanden tussen solastalgie en psychische gezondheid, de andere veertien beschreven kwalitatieve ervaringen van mensen in een veranderende omgeving. De resultaten liegen er niet om: mensen die solastalgie ervaren, hebben vaker last van depressieve gevoelens, angst, lichamelijke stressklachten, zoals hoofdpijn of vermoeidheid zonder fysieke oorzaak, en zelfs PTSS. Met andere woorden: de mentale belasting van een veranderende leefomgeving bestaat echt en is meetbaar.
Natuurrampen versus langzame aftakeling
Opvallend is dat de psychische klachten sterker waren bij mensen die te maken hadden met geleidelijke milieuschade dan bij slachtoffers van plotselinge natuurrampen. Denk aan dorpen die langzaam opdrogen door langdurige droogte of bosgebieden die stukje bij beetje verdwijnen. Volgens de onderzoekers heeft dat te maken met hoe onze hersenen werken. Je voelt je machteloos door de langdurige, onomkeerbare en vaak door de mens veroorzaakte milieuschade. Dit sluit aan bij het psychologische concept van ‘aangeleerde hulpeloosheid’, waarbij mensen het gevoel hebben geen controle te hebben over hun situatie en daardoor apathisch of depressief worden.
Solastalgie is overigens niet de enige emotie die opkomt bij veranderingen van de leefomgeving. Ook begrippen als eco-angst, eco-rouw en eco-schaamte winnen terrein in de psychologie. Ze zijn onderdeel van een nieuw vocabulaire dat helpt om gevoelens van verlies, frustratie en schuld rondom klimaatverandering beter te begrijpen. Solastalgie blijkt een erg nuttig begrip, vooral omdat het expliciet de impact beschrijft van veranderingen in iemands directe leefomgeving, de plek waar men zich normaal veilig en thuis voelt.
Mentale gezondheid hoort bij klimaatbeleid
Het team legt uit dat er nog te weinig hard bewijs is om duidelijke conclusies te trekken over oorzaak en gevolg. Alle onderzochte studies zijn observationeel: ze laten verbanden zien, maar geen directe oorzaak. Toch benadrukken de wetenschappers dat solastalgie een waardevol concept is voor beleidsmakers en zorgverleners. Klimaatverandering laat wereldwijd zijn sporen na in het landschap en het heeft steeds vaker een directe invloed op onze dagelijkse leefomgeving. Het wordt dan ook steeds belangrijker om aandacht te hebben voor de psychische effecten ervan.
“Solastalgie is een begrijpelijke reactie op milieuschade. En uit onze studie blijkt dat het wel degelijk samenhangt met een slechtere mentale gezondheid”, waarschuwen de onderzoekers. De oproep van de wetenschappers is duidelijk: we moeten de psychologische gevolgen van klimaatverandering net zo serieus nemen als de fysieke. Dat betekent meer onderzoek, maar ook meer aandacht voor psychische ondersteuning in regio’s die te maken krijgen met ecologische rampspoed.
Wat is solastalgie precies?
Solastalgie is een term, bedacht door de filosoof Glenn Albrecht, die de existentiële nood beschrijft die wordt veroorzaakt door milieuveranderingen in de directe omgeving. Het is een gevoel van heimwee naar een vertrouwde omgeving, terwijl men zich nog steeds in die omgeving bevindt. Het is dus niet nostalgie, waarbij je heimwee hebt naar een plek die je hebt verlaten, maar een gevoel van ontheemd zijn in de eigen leefomgeving door de veranderingen die je waarneemt.
Solastalgie kan leiden tot gevoelens van verdriet, angst, vervreemding en verlies van identiteit, omdat de vertrouwde omgeving verandert en niet langer herkenbaar of geruststellend is. Iemand die in een gebied woont dat getroffen wordt door droogte of zware overstromingen, kan solastalgie ervaren. Ook mensen die wonen in gebieden waar grootschalige mijnbouw plaatsvindt of waar bos verdwijnt, kunnen deze vorm van heimwee ervaren.
Wat is aangeleerde hulpeloosheid?
Aangeleerde hulpeloosheid is een psychologisch fenomeen waarbij iemand, na herhaaldelijk geconfronteerd te zijn met oncontroleerbare, negatieve situaties, de overtuiging ontwikkelt dat zijn of haar acties geen invloed hebben op de uitkomst. Dit kan leiden tot passiviteit, zelfs wanneer er wel mogelijkheden zijn om de situatie te veranderen.
