De inname van Den Briel lijkt op het eerste gezicht niet zo heel spannend te zijn. Toch was dat het wel: het bleek een keerpunt te zijn in de strijd tegen Spanje.
Op 1 april 1572 namen de watergeuzen Den Briel in. Op het eerste gezicht lijkt dat misschien niet zo heel spannend, maar toch gaat het hier om een heel belangrijk kantelpunt in de Nederlandse geschiedenis. Voor de opstandige Nederlanders was het namelijk de eerste keer dat ze een stad wisten te bevrijden. Daarmee liet de inname van de stad zien dat verzet tegen het Spaanse gezag ook echt succesvol kon zijn.
Engelse havens
Om te begrijpen waarom de inname van Den Briel zo belangrijk was moeten we terug naar het begin van de Opstand. In 1568 begon de Tachtigjarige Oorlog met de Slag bij Heiligerlee. In deze lange strijd kwamen delen van de Nederlanden in opstand tegen de Spaanse koning Filips II. Tijdens die Opstand was een belangrijke rol weggelegd voor de watergeuzen. Dat waren opstandelingen die zich op zee begaven en schepen aanvielen die van en naar de Nederlanden voeren. Zij stonden in verbinding met Willem van Oranje en vormden een lastige tegenstander voor het Spaanse gezag.
De watergeuzen maakten in eerste instantie gebruik van Engelse havens. Daar konden zij aanleggen en zich voorbereiden op nieuwe acties. Maar toen de Engelse koningin Elizabeth I hun geen toestemming meer gaf om die havens te gebruiken, moesten zij vertrekken. De watergeuzen besloten daarop naar Noord-Duitsland te varen. Zover kwam het alleen niet: door een flinke storm moesten ze uitwijken. Daardoor kwamen zij op 1 april 1572 terecht bij Den Briel, de geboorteplaats van Willem Blois van Treslong, een van hun leiders.
Leestip: Honderden brieven van Willem van Oranje online te lezen
Daar besloten Blois van Treslong en admiraal Lumey om de stad in naam van Oranje in te nemen. Met succes: Den Briel werd de eerste stad in de Nederlanden die in deze fase van de Opstand in handen kwam van de opstandelingen. Dat gaf het verzet ineens een concreet succes. De opstand kreeg, letterlijk en figuurlijk, weer voet aan wal.
Daar bleef het echter niet bij. De nieuwe machtspositie was nog kwetsbaar en stond bijna meteen onder druk. De Hertog van Alva had namelijk gehoord van het succes van de watergeuzen en had besloten om de stad weer in te nemen. Echter heeft het Spaanse leger de muren van Den Briel nooit weten te bereiken. Op 5 april voorkwam stadstimmerman Rochus Meeuwisz dat (deels) door de Nieuwlandse sluis open te hakken. Daardoor kwamen de landerijen rondom de stad onder water te staan, waardoor het veel moeilijker werd voor de Spanjaarden om aan te vallen.
Libertatis Primitiae
De inname van Den Briel bleek gigantische gevolgen te hebben. Andere steden zagen dat het Spaanse gezag niet onaantastbaar was en besloten om ook te vechten voor vrijheid. Het gevolg was dat langzaam maar zeker steeds meer steden in de handen van de opstandelingen terecht kwamen. In de jaren daarna probeerden de watergeuzen ook andere steden te veroveren, waaronder Alkmaar, Leiden en Haarlem. Omdat Den Briel de eerste stad was die in de handen van de watergeuzen terecht kwam wordt deze vaak gezien als de ‘eersteling der vrijheid’, oftewel de ‘Libertatis Primitiae’.
Ook in het Nederlandse geheugen leeft deze gebeurtenis nog altijd voort. Veel mensen kennen de bekende zin: “Op 1 april verloor Alva zijn bril.” In die zin verwijst “bril” naar Den Briel.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Drakendoders met groene vingers: middeleeuwse monniken waren onverwachte ecohelden en Bijna acht ton voor schatkist Willem IV . Of lees dit artikel: Gaat Willem-Alexander het redden als koning van Nederland? .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
