De kolossale stenen hoofden van Paaseiland behoren tot de meest raadselachtige monumenten ter wereld. Hoe wist een kleine gemeenschap op een afgelegen eiland zo’n titanenwerk te verwezenlijken? Lange tijd werd aangenomen dat ze allemaal met dezelfde methode waren gemaakt. Maar uit nieuw onderzoek blijkt dat dit niet klopt.
Wetenschappers van de Amerikaanse Binghamton Universiteit hebben maar liefst 11.686 luchtfoto’s gemaakt van de steengroeve Rano Raraku. Dat is de plek waar vrijwel alle moai (zoals de beelden worden genoemd) werden gehouwen. Uit deze foto’s bouwden de onderzoekers een driedimensionaal model op van het hele gebied.
Wat uit het model blijkt is dat de steengroeve niet één groot productiecentrum was. Het bestond uit maar liefst dertig verschillende werkgebieden die verspreid lagen over de kraterwand. In elk gebied werden beelden gevonden die zich in verschillende stadia van voltooiing bevinden. Er zijn figuren die bijna klaar zijn, maar ook blokken waar amper aan gewerkt is.
De grootste bevinding is echter dat veel van de werkplekken hun eigen aanpak lijken te hebben gehad. De onderzoekers vonden drie hoofdmethodes om een moai te maken. Bij de populairste methode, die gezien werd bij 143 beelden, begonnen de steenhouwers met het uithouwen van het gezicht en de details van het hoofd, waarna pas de rest van het lichaam werd gevormd. Bij 120 andere beelden werd juist eerst een compleet rechthoekig blok omlijnd in de rots voordat er ook maar iets van een gezicht te zien was. En bij vijf beelden werkten de makers van opzij in de rotswand.
Niet één manier van werken
Deze variatie in technieken zegt ons veel over de manier waarop de samenleving op Paaseiland georganiseerd was. In plaats van één centraal bestuur dat iedereen dezelfde instructies gaf, werkten er kennelijk meerdere groepen tegelijkertijd die elk hun eigen manier van werken hadden.
Dit past bij wat historici al langer vermoedden: dat Paaseiland niet werd geregeerd door één machtige leider, maar bestond uit verschillende clans die elk hun eigen territorium hadden. Blijkbaar gold dat ook voor de steengroeve. Elke clan had naar vermoeden toegang tot een eigen stuk van de kraterwand waar ze hun beelden konden maken, zonder dat iemand anders zich ermee bemoeide.
Veel onafgewerkte beelden
Het maakproces begon meestal wel op een gelijkaardige manier. Eerst werden groeven uitgehouwen in de vulkanische tufsteen om een blok af te bakenen. Als de contouren eenmaal waren uitgesneden, werkten de steenhouwers van bovenaf naar beneden. Het standbeeld bleef op het einde alleen nog vastzitten aan de rotswand via een soort “kiel” langs de achterkant. Op een gegeven moment werd ook die doorgesneden en kon het beeld worden losgemaakt en de helling af worden vervoerd naar zijn uiteindelijke bestemming: een ceremonieel platform ergens anders op het eiland.
Het 3D-model toont ook beelden die halverwege dit proces werden achtergelaten. Sommige zitten nog vast aan de rots met hun kiel intact, andere zijn deels afgewerkt maar nooit verplaatst. In totaal telden de onderzoekers 426 beelden in verschillende stadia van voltooiing, 341 groeven waar nieuwe blokken werden voorbereid en 133 lege plekken waar eerder beelden succesvol werden verwijderd.
Samenwerken zonder hiërarchie
Wat dit onderzoek vooral laat zien is dat je geen strenge hiërarchie nodig hebt om grote dingen te maken. Hoewel alle moai qua stijl op elkaar lijken, werd elk beeld gemaakt door een aparte groep die zijn eigen methode kon kiezen. De verschillende clans moeten wel informatie met elkaar hebben gedeeld over wat wel en niet werkte, want anders zouden de beelden veel meer van elkaar verschillen.
Dit patroon van samenwerking zonder centrale controle komt overeen met andere archeologische vondsten op het eiland. Ook het vervoer van de beelden gebeurde waarschijnlijk door kleine teams. Experimenten hebben eerder aangetoond dat groepen van vijftien tot vijftig mensen al genoeg waren om zelfs de grootste moai te verplaatsen door ze voorzichtig heen en weer te laten “lopen”.
Digitaal erfgoed voor de toekomst
Naast de wetenschappelijke waarde heeft het 3D-model ook een praktisch doel. In 2022 verwoestte een brand delen van de steengroeve. De lokale beheerders van het gebied vroegen daarom om deze gedetailleerde documentatie zodat ze de site beter kunnen beschermen. Het volledige model is openbaar beschikbaar via het internet.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
