Als je aan een neanderthaler denkt, is de kans nog altijd groot dat je aan een onhandige en traag denkende harige spierbundel denkt die niet kan tippen aan jouw eigen intelligentie. Dat terwijl steeds meer onderzoek aantoont dat het verschil tussen onze hersenen en die van de neanderthalers kleiner is dan we dachten. Sterker nog, zo blijkt nu: er bestaan even grote verschillen tussen moderne bevolkingsgroepen. En dat verklaart misschien waarom de neanderthalers verdwenen.
Uiteraard heeft niemand ooit het brein van een neanderthaler in handen gehad, want hersenweefsel vergaat. Wat we wel hebben, zijn schedels. Aan de binnenkant van een schedel kun je zien welke vorm het brein ongeveer had. Een paar jaar geleden hebben Japanse onderzoekers aan de hand daarvan berekend hoe de inwendige structuur van het neanderthalerbrein eruit moet hebben gezien.
Bepaalde hersengebieden, zo dachten zij, waren kleiner dan bij ons, vooral een deel van de kleine hersenen (een hersengebied dat onder andere te maken heeft met aandacht en taal). Dat zou volgens hen kunnen verklaren waarom neanderthalers zijn verdwenen en wij niet. Wij waren gewoon beter in communiceren en konden ze daardoor wegconcurreren. Maar er is een probleem met deze redenering, zo blijkt uit een nieuwe studie van Indiana University.
De onderzoekers stelden zichzelf een eigenlijk best simpele vraag. Als je zegt dat het verschil tussen neanderthalers en moderne mensen groot genoeg is om hun uitsterven te verklaren, hoe groot zijn dan eigenlijk de verschillen tussen moderne mensen onderling? Niemand behalve een select groepje onaangename mensen denkt dat Nederlanders, Chinezen of Brazilianen evolutionair gezien fundamenteel anders zijn omdat hun hersenen een klein beetje verschillen van elkaar.
Moderne mensen verschillen onderling net zo hard
De onderzoekers checkten dit door MRI-scans van twee grote groepen te vergelijken: 200 Amerikanen van Europese afkomst en 200 etnische Han-Chinezen. Ze gebruikten dezelfde meetmethode als tijdens de Japanse neanderthaler-studie.
Bij maar liefst negen van de dertien grote hersengebieden waar de onderzoekers naar keken waren de verschillen tussen de Amerikaanse en Chinese groepen even groot of zelfs groter dan de verschillen tussen neanderthalers en de eerste moderne mensen. Het verschil dat zogenaamd zou verklaren waarom een hele mensensoort het loodje legde, vind je dus ook gewoon tussen twee groepen mensen die nu naast elkaar op aarde rondlopen.
Van de 116 nog kleinere hersengebieden die de onderzoekers vergeleken, bleek ook bijna de helft duidelijk te verschillen tussen de Amerikaanse en Chinese groep. Ook op deze schaal was het verschil regelmatig groter dan tussen de neanderthalers en de moderne mens.
Waarom verdwenen ze dan?
Als de neanderthalers cognitief gezien grotendeels vergelijkbaar waren met ons, waarom zijn ze dan uitgestorven? De onderzoekers wagen een gokje en steken het op hun lage aantallen. Moderne mensen kwamen in golven Europa binnen en kruisten met neanderthalers (er zit nog steeds een klein percentage neanderthaler-DNA in mensen van Europese en Aziatische afkomst, dus dat staat vast).
Zo kun je het verdwijnen van neanderthalers volledig verklaren door telkens nieuwe kleine groepjes moderne mensen te introduceren die zich met hen vermengden. Uiteindelijk werd het neanderthaler-DNA zo hard verdund dat er van de soort zo goed als niets overbleef. De neanderthalers leken volgens deze theorie dus waarschijnlijk harder op moderne mensen dan tot nu toe werd gedacht.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
