Wie van nature een avondmens is, valt vaker langdurig uit op het werk, en dat lang voor de pensioenleeftijd. Dat blijkt uit Fins onderzoek bij bijna 5.700 werkenden die twaalf jaar gevolgd werden. Een slechtere gezondheid lijkt de belangrijkste schakel.
Onderzoekers van de Universiteit van Oulu volgen al decennia een groep mensen die in 1966 in het noorden van Finland geboren zijn. In 2012, op hun 46ste, vulden ze een korte vragenlijst in. Daarin stonden vragen als ‘Hoe makkelijk kom je ’s ochtends uit bed?’ en ‘Wanneer ben je op je best?’
Zo werd iedereen ingedeeld als ochtendmens, avondmens of iets daartussen. Wetenschappers noemen dat persoonlijke dagritme het chronotype. Ongeveer 1 op de 10 mannen en 1 op de 8 vrouwen bleek een uitgesproken nachtuil. Daarna keken de onderzoekers in overheidsregisters wie tot eind 2023 een arbeidsongeschiktheidsuitkering kreeg. In Finland krijg je die pas als je door je gezondheid minstens twee vijfde van je werkvermogen kwijt bent.
Gezondheid is de schakel
Bij de mannen met een ochtendritme viel 5 op de 100 uit. Bij de mannelijke nachtuilen waren dat er ruim 8. Bij vrouwen ging het om ruim 7 tegenover 12 op de 100. Het risico lag voor nachtuilen dus zo’n 1,7 keer hoger.
Opleiding, inkomen of beroep verklaarden dat verschil niet. Gezondheid grotendeels wel. Nachtuilen sliepen slechter en bewogen minder. Bij de mannen vond bijna de helft zijn eigen gezondheid op zijn 46ste al niet goed. Hielden de onderzoekers daar rekening mee, dan werd het verschil kleiner en niet langer overtuigend. Werkuren en nachtdiensten zwakten het verband zelfs het sterkst af.
Voor slaaparts Johan Verbraecken (UZA) is slaap de sleutel. De maatschappij begint vroeg, dus avondmensen slapen vaak te kort. “Slaaptekort wordt geassocieerd met meer kans op hart- en vaatziekten, diabetes, en obesitas”, vertelt hij aan Scientias.nl. “Deze aandoeningen werden eerder al gelinkt aan uitval op het werk, invaliditeit en ziektewet.”
Leestip: Populaire slaap-app onthult verband tussen luchtvervuiling en slecht slapen
Nachtuil of gewoon laat naar bed?
Niet iedereen die laat opblijft, is een echte nachtuil. Chronobioloog Marijke Gordijn, medeauteur van het boek De klok met duizend wijzers, legt aan Scientias.nl uit waar het verschil zit. Een echt laat type valt moeilijk vroeg in slaap, maar is met een laat ritme wel uitgerust. “Als je dat late patroon op vrije dagen makkelijk volgt, laat op de dag ook pas op gang komt. Dan ben je hoogst waarschijnlijk een laat type.”
Aanleg en omgeving wegen volgens haar ongeveer even zwaar en ze versterken elkaar. “Een laat type, omdat zijn/haar biologische klok een langere eigen periode heeft, heeft de neiging laat naar bed te gaan.” Wie laat opblijft, krijgt ’s avonds veel licht en schuift nog later op. ’s Ochtends blijven de gordijnen dicht, terwijl net ochtendlicht de klok zou vervroegen.
Je neerleggen bij het label nachtuil is volgens Gordijn een valkuil. “Je loopt sneller een slaaptekort op en je biologische klokken gaan uit de pas lopen, en daarmee is je lichaam nooit voorbereid op wat er gaat komen”, zegt ze. “Niet op dat je moet gaan slapen, niet op dat je wakker moet worden, maar ook niet op het verteren van je maaltijden.”
Licht in de ochtend
Een laat ritme is op zich geen ziekte. Volgens Verbraecken wordt het pas een probleem “wanneer men aan te weinig slaap komt, en er problemen ontstaan met het functioneren overdag.”
Wie toch om negen uur moet beginnen, kan zijn klok bijsturen. Gordijn raadt aan je slaapritme op vrije dagen hooguit een uur te laten afwijken van dat op werkdagen. Ga na het opstaan meteen het daglicht in, liefst een halfuur buiten. Zit overdag binnen een meter van een raam of zorg voor goede verlichting. Dim in de drie uur voor het slapengaan de lampen tot je net nog kunt lezen, en laat schermen links liggen.
Ook werkgevers kunnen helpen. “Stel een werkplanning op die rekening houdt met het chronotype van de werknemer”, adviseert Verbraecken.
Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
