In middeleeuws Denemarken kon je met geld een plek ‘dichter bij God’ kopen: hoe dichter je graf bij de kerk lag, hoe hoger je sociale status was. Onderzoekers vroegen zich af of mensen met lepra of tuberculose daardoor juist aan de rand belandden.
Het resultaat: in de meeste gevallen gebeurde dat niet. Vooral voor lepra is dat extra verrassend. De ziekte was zichtbaar en werd vaak gezien als iets beschamends. Toch werden mensen met sporen van lepra vaak net zo prominent begraven als hun buren. Het onderzoek is te vinden in Frontiers in Environmental Archaeology.
Middeleeuwse begraafplaatsen
Onderzoekers van de University of South Dakota en de University of Southern Denmark bestudeerden 939 volwassen skeletten uit vijf Deense middeleeuwse begraafplaatsen: drie stedelijke en twee landelijke. Ze wilden weten of er verschil was tussen de stad en het platteland, omdat de drukte en slechte leefomstandigheden in steden de verspreiding van ziekten konden verergeren.
De hoofdonderzoeker, Saige Kelmelis, moest bij de start van het onderzoek aan een bekende filmscène denken. “Toen we begonnen dacht ik in eerste instantie aan Monty Python and the Holy Grail, aan die scène met de pestkar,” zegt ze. Veel mensen hebben volgens haar een soortgelijk beeld van hoe er vroeger met zieken werd omgegaan: alsof ze weinig respect verdienden en automatisch werden gemeden. “Ons onderzoek laat zien dat middeleeuwse gemeenschappen heel verschillend konden reageren. In meerdere gemeenschappen werden zieken gewoon naast hun buren begraven en kregen ze daarbij dezelfde behandeling als iedereen.”
Duidelijke sporen
De onderzoekers bepaalden per skelet of er sporen waren van lepra of tuberculose. Lepra kan bijvoorbeeld duidelijke schade aanrichten aan het gezicht en aan de handen en voeten, vaak doormiddel van infecties. Tuberculose laat juist sporen na in botten en de gewrichten dicht bij de longen. Dat verschil is belangrijk: lepra was vaak makkelijk te herkennen, terwijl tuberculose lange tijd onopvallende klachten kan geven.
Kelmelis: “Tuberculose is een chronische infectie waar mensen heel lang mee kunnen leven, soms zelfs zonder duidelijke symptomen. Het is meestal minder zichtbaar en minder hinderlijk dan lepra. Tuberculosepatiënten kregen waarschijnlijk dus niet dezelfde stempel op zich gedrukt als mensen met lepra.”
Verschillen in status
Daarna brachten de wetenschappers de begraafplaatsen in kaart. Ze zochten naar duidelijke kenmerken die iets zeggen over status, zoals graven in of vlak bij kerkelijke bijgebouwen. Ook keken ze naar de afstand tot de kerk. Dat was belangrijk, omdat er bronnen zijn die aangeven dat mensen vaak konden betalen voor een bevoorrechte plek.
Kelmelis: “Er zijn beschrijvingen gevonden van mensen die een vergoeding konden betalen voor een betere locatie. Toen ze nog leefden konden weldoeners, ridders en geestelijken hun geld waarschijnlijk ook spenderen om dichter bij het heilige te komen, bijvoorbeeld met een zitplaats vooraan in de kerk.”
Als ziekte echt automatisch tot uitsluiting leidde zou je verwachten dat mensen met lepra of tuberculose vaker in de zones zouden liggen die het verst van de kerk af liggen. De onderzoekers vonden echter geen verband tussen ziekte en status. Met andere woorden: zieken lagen niet systematisch verder weg.
Aanname blijkt niet te kloppen
Er was een plek waar zo’n verband wel leek te bestaan: de stedelijke begraafplaats bij Ribe. Daar had ongeveer een derde van de mensen in de afgelegen delen sporen van tuberculose, terwijl die sporen in het klooster- en kerkdeel veel minder gevonden werden. De onderzoekers denken echter niet dat dit door sociale uitsluiting kwam, maar eerder door een verschil in blootstelling. Hun hypothese: misschien woonde of werkte een deel van de bevolking in Ribe in omstandigheden waar tuberculose makkelijker rondging.
Het onderzoek zet daarmee een streep door de aanname dat zieken automatisch werden buitengesloten. Tegelijkertijd waarschuwen de onderzoekers dat niet iedereen met een infectie daar duidelijke botsporen aan overlaat, zeker niet als iemand snel overlijdt.
Kelmelis: “Mensen kunnen de bacterie bij zich gedragen hebben, maar vervolgens zijn gestorven voordat het skelet werd beschadigd. Zonder verder genetisch onderzoek weten we daardoor niet hoe groot de impact van ziek zijn echt was.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Waren de middeleeuwen echt zo goor? en Drakendoders met groene vingers: middeleeuwse monniken waren onverwachte ecohelden . Of lees dit artikel: Zeldzaam hard bewijs voor de Pest van Justinianus gevonden in Jerash .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
