Mediteren wordt vaak afgedaan als zweverig, maar is dat wel terecht? In deze aflevering van Universiteit van Nederland onderzoekt psychiater Anne Speckens van het Radboud UMC hoe mindfulness het brein kan veranderen en welke effecten dat heeft op onze gezondheid.
Aan de hand van hersenonderzoek en een mindfulnesstraining laat zij zien hoe deze methode kan helpen bij stress, angst en depressie. Ook maakt ze duidelijk waarom het voor iedereen belangrijk kan zijn om af en toe stil te staan en bewust even niets te doen.
Onder de video gaat Anne in op enkele vragen en opmerkingen die voortkwamen uit de video.
Scientias: Interessante video, ik moet direct denken aan fietsen door de Amsterdamse ochtendspits. Verkeerslichten, auto’s, allemaal dingen waar ik helemaal los op kan gaan in mijn hoofd terwijl ik best weet dat het geen zin heeft.
Anne Specken: “Auto’s weghalen gaat niet zomaar, dus zul je dit moeten accepteren en erdoorheen moeten navigeren. Daar heb je dus mindfulness voor nodig. In overgeleverde geschriften van de Boeddha staat een passage waarin hij mindfulness vergelijkt met iemand die met een pot hete olie over een drukke markt heen moet lopen. Dat vraagt concentratie.”
Met andere woorden: je moet het accepteren, een wereld die ingericht is op auto’s
“Ja, deze ochtend kun je daar niet zo veel aan doen. Het gaat om de-identificatie, dat is dat je naar jezelf kijkt op een afstandje en dat je in de fietsspits denkt: helpt dit chagrijnig zijn of niet? Dan kun je altijd alsnog het besluit nemen om bij een politieke partij te gaan en zo de gemeente te bewegen tot een autovrije binnenstad.
Voor je het weet leid je je leven door te reageren op voor- en afkeuren. Ook daarvoor is het goed als je daar wat losser tegenover kan staan en je leven niet laat leiden door de waan van de dag.”
Zijn er nog opmerkingen of vragen onder de video waar je op in zou willen gaan?
“Er waren twee dingen die me opvielen, namelijk dat mensen zeggen: dit kan toch niet overal goed voor zijn? En de vraag of er geen nadelen aan verbonden zijn.
De vraag of het voor iedereen goed is, heeft natuurlijk als antwoord ‘nee’. We raden mindfulness af voor mensen die op dit moment psychotisch zijn en mensen met ernstig middelenmisbruik. Bij die laatste groep heeft het niet veel zin om helderheid van geest te ontwikkelen en die geestelijke helderheid vervolgens door middelen te gebruiken weer te bedwelmen.
Er is nog een derde reden waarbij af te raden is om met mindfulness te beginnen, namelijk als mensen heel veel psychosociale problematiek hebben, zoals in een rouwperiode zitten, in scheiding liggen, etc. We raden dan aan eerst de praktische dingen aan te pakken en dan later terug te komen. En soms raden we ook aan andere behandelingen te doen, zoals eerst cognitieve gedragstherapie en dan pas mindfulness.
De tweede vraag die ik langs zag komen, namelijk of er negatieve effecten zijn van mindfulness, is interessant. Er is namelijk veel over te doen. In het wetenschappelijke onderzoek van mindfulness is er meer aandacht voor. Als je stil zit en aandacht hebt voor wat er is, is het niet altijd fijn. Je wordt je dan ook bewust van emoties waar je niet op zit te wachten. Mensen kunnen zich bijvoorbeeld somber en angstig voelen.
Meditatieoefeningen kunnen ook onzekerheid opleveren. Mensen kunnen gevoelens van vervreemding krijgen van de omgeving of van hun eigen lichaam. Gelukkig blijkt dat die gevoelens meer voorkomen aan het begin van de training en dat die gedurende de training minder worden. We moedigen deelnemers aan de training altijd aan om die lastige gevoelens wel te bespreken.
Er kan ook een therapeutische kant zitten aan het ervaren van moeilijke gevoelens. Vaak is het minder erg dan mensen gedacht hadden. Bovendien gaat het vaak ook weer over. Dat leer je door het te ervaren. Dit wordt ook wel “emotional exposure” genoemd, omdat je emoties toelaat die je in het verleden misschien vermeed.”
Zijn er andere manieren om te mediteren dan op een matje?
“We laten mensen kiezen hoe ze willen zitten. We hebben ook veel mensen met lichamelijke beperkingen. Je kunt in alle mogelijke houdingen mediteren. Je kunt zitten, staan of liggen. Traditioneel is op een kussen of bankje, maar dat is niet voor iedereen weggelegd en ook niet nodig.
Daarnaast is er een verschil tussen formele en informele oefeningen. Formeel is bijvoorbeeld een timer op drie kwartier zetten en je aandacht bij je ademhaling houden. Een informele oefening is bijvoorbeeld met aandacht een gesprek voeren. Of door druk Amsterdam fietsen.
We hebben ook trainingen aan coassistenten gegeven aan het begin van hun coschappen. Na drie jaar vroegen we hoe het met ze ging en bijna niemand deed meer de formele oefeningen. Maar vrijwel allemaal bleken ze nog de informele mindfulness toe te passen. Al is het maar met aandacht door de gang lopen van de ene naar de andere afdeling. Dat bleek al heel behulpzaam.”
Dus alleen maar informeel is al genoeg?
“Nou, de formele beoefening is echt wel nodig om te leren je aandacht ergens bij te houden. Echt je aandacht ergens bijhouden en niet afgeleid worden door alle stimuli die in de omgeving vergt oefening en training.”
Een vraag ging over tinnitus en of dat niet te veel afleidt.
“Daar is geen kant-en-klare oplossing voor. Sommigen kunnen het in de achtergrond aanwezig laten zijn en meer regie krijgen over waar ze hun aandacht op richten. Een andere benadering is om het juist toe te laten en meer inzicht te krijgen in de gedachten en gevoelens die erbij komen kijken. Op die manier kun je leren onnodige gedachten en gevoelens los te laten.
Dat is ook een andere analogie van de Boeddha: het verhaal van de twee pijlen. Bij tinnitus is de eerste pijl de tinnitus en de tweede pijl is dan het lijden dat je jezelf aandoet. Door je erover op te winden of ertegen te vechten maak je het lijden groter dan het hoeft te zijn .
En bij ADD of ADHD?
ADD is wel een ander verhaal: dan is het lastiger om je aandacht te trainen. We hebben onderzoek gedaan naar mensen met ADD en ADHD met een iets aangepaste training. De aandachtsoefeningen bouwen we geleidelijker op. We hebben gemerkt dat die training echt helpt voor aandacht, impuls, emotieregulatie. Al die dingen die bij ADD en ADHD spelen.
Mindfulness gaat over inzicht en patronen loslaten. Maar de basis hiervan is aandacht en concentratie, het kernprobleem bij ADD en ADHD. Naast medicatie blijkt bij dit soort aandoeningen mindfulness ook. Het haalt niet weg, maar het levert aanzienlijke verbeteringen op.”
Binnen de geneeskunst gaat het vooral over dingen repareren, in leven houden. Zie je daar veranderingen?
In de geneeskunde heerste heel lang het paradigma van levensverlengend werken en daar is nu wel veel meer openheid en flexibiliteit over. Wat is kwaliteit van leven? Wat vinden mensen zelf belangrijk? Dat is gelukkig veranderd in de afgelopen jaren.
Het is in ons vak en de maatschappij als geheel goed je niet alleen door de technische kant te laten drijven. Dat mensen ook de andere kant ontwikkelen, inzicht, wijsheid en compassie en dat die niet ondergeschikt worden.”
