Eeuwenoude afvalhopen klinken niet als de spannendste plek voor wetenschappelijk onderzoek. Toch is een groep archeologen in de bevroren vuilnisbelten van Groenland gedoken en verrassend veel wijzer geworden.
Tussen botresten, uitwerpselen en weggegooide gebruiksvoorwerpen ontdekten ze een complete microbiële tijdcapsule die duizenden jaren aan menselijk leven heeft bewaard. En er is goed nieuws voor wie vreest voor een Arctisch zombievirus: de kans is klein dat door dooiende permafrost oude ziekteverwekkers opnieuw dood en verderf kunnen zaaien. De bacteriën vertellen ons juist een fascinerend verhaal over boeren, jagers en kolonisten die ooit op Groenland leefden.
Bijzondere vuilstort
Het leven op Groenland is zwaar, maar toch kent het eiland een opmerkelijk lange geschiedenis van menselijke bewoning. Paleo-Inuit leefden er al rond 2500 voor Christus. Later volgden Noorse kolonisten, de afstammelingen van Vikingen, en vanaf 1721 vestigden Deense kolonisten zich op het grootste eiland ter wereld. Van al die bewoners bleef iets achter in de oude afvalhopen, ook wel middens genoemd. Dit zijn niet zomaar vuilnisbelten. Het zijn archeologische schatkamers vol dierenbotten, schelpen, menselijke uitwerpselen en allerhande gebruiksvoorwerpen.
Een internationaal onderzoeksteam verzamelde in 2020 en 2021 monsters uit dit soort eeuwenoude afvallagen in West- en Zuid-Groenland. Sommige locaties waren duizenden jaren lang bevroren in de permafrost. Ook onderzocht het team grond bij oude Noorse winterstallen en zomerweiden. Met behulp van DNA-sequencing reconstrueerden ze complete bacteriegemeenschappen en vergeleken die met ongerepte permafrostgrond waarop mensen nooit hebben gewoond.
Een bacterieel archief van het dagelijks leven
Meer dan 1200 bacteriesoorten doken op uit de archaïsche vuilstort. Veel van deze microben zijn compleet nieuw. Hieruit blijkt hoe weinig we eigenlijk nog maar weten over de Arctische bodem en de archeologische afzettingen in het gebied.
De oudste afvallagen van Paleo-Inuit lijken qua bacteriën nog het meest op gewone bodem. We kunnen hieruit opmaken dat de sporen van mensen en dieren langzaam vervagen. Maar op veel andere plekken was het dagelijks leven nog opvallend goed terug te zien. Zo zijn bacteriën aangetroffen die normaal in en op mensen en dieren leven, van onschuldige darmbewoners tot soorten die onder bepaalde omstandigheden hele nare ziekten kunnen veroorzaken.
Zeehondenvellen, veestapels en bedorven vlees
Er zit nogal wat verschil tussen de Groenlandse vuilnishopen, ze zijn niet op dezelfde manier opgebouwd. Neem bijvoorbeeld afval uit het vroege koloniale Nuuk, de hedendaagse hoofdstad van Groenland: deze grond zit vol resten van rottende zeehondenvellen. Een bacterie die tegenwoordig bekendstaat als een belangrijke veroorzaker van voedselvergiftiging tierde daar welig in. Op plekken waar veel dierlijke karkassen waren gestort, vinden we vooral darmbacteriën van dieren terug. En oude Noorse afvalhopen met botresten zitten vol met tot voor kort onbekende bacteriegroepen.
Hoofdonderzoeker Frank Møller Aarestrup ziet deze Arctische afvalhopen als natuurlijke langetermijnexperimenten. “We zien dat bacteriële sporen van mensen en dieren, waaronder opportunistische ziekteverwekkers en bacteriën met resistentiegenen, eeuwenlang bewaard kunnen blijven als erfenis van menselijke activiteiten. Neem de veeteelt van de oude Noormannen, we leren veel van hun reilen en zeilen door de oude afvallagen te bestuderen.”
Prehistorische resistentie
Er duiken ook veel genen op die gelinkt zijn aan resistentie tegen antibiotica. Het is interessant en ietwat verontrustend om te zien dat zulke eigenschappen eeuwenlang in permafrost kunnen overleven. Toch is er vooralsnog geen reden voor paniek, want deze bacteriën zijn niet in staat om zich wijd te verspreiden. “Zodra bacteriën uit ontdooiende permafrost in het smeltwater terechtkomen, worden ze snel verdrongen door moderne microben uit de omgeving”, legt onderzoeker Saria Otani uit.
Maar het zou kunnen dat dit in de toekomst verandert, niet in het minst omdat het noordpoolgebied drie tot vier keer sneller opwarmt dan het mondiale gemiddelde. Daarom pleiten de Denen ervoor om bij archeologisch veldwerk standaard ook het microbioom in de gaten te houden.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
