Als we niet oppassen krijgen we straks een broeikasaarde. En dat is net zo eng als het klinkt: feedbackloops in het klimaatsysteem zorgen dan voor extreme opwarming tot wel 4 graden meer dan normaal. En we zijn daar dichterbij dan gedacht, waarschuwt een groep internationale onderzoekers in een nieuwe studie.
Ze keken hoe het ervoor staat met zestien bekende kantelpunten, waarbij subsystemen van het klimaat hun stabiliteit verliezen als bepaalde grenzen worden overschreden. Volgens de auteurs kunnen abrupte veranderingen in één onderdeel een reeks aan reacties in andere systemen veroorzaken, waardoor de planeet richting extreme opwarming en forse zeespiegelstijging gaat. En dit valt dan haast niet meer te stoppen, zelfs niet als we helemaal ophouden met CO2 uitstoten.
Einde aan natuurlijke schommelingen
Meer dan een miljoen jaar schommelde het klimaat tussen ijstijden en warmere tussenperioden. Ongeveer 11.000 jaar geleden stabiliseerde het zich, wat de ontwikkeling van landbouw en complexe samenlevingen mogelijk maakte. “We bewegen nu weg van die stabiliteit en dreigen in een periode van ongekende klimaatverandering terecht te komen”, stelt onderzoeksleider William Ripple van Oregon State University.
Tot de zestien klimaatsystemen die hun kantelpunt bijna bereikt hebben, behoren onder meer de ijskappen van Antarctica en Groenland, berggletsjers, zee-ijs, boreale bossen (de Taiga) en permafrost, het Amazonewoud en de AMOC (Atlantic Meridional Overturning), een systeem van oceaanstromingen dat een sleutelrol speelt in het wereldwijde klimaat.
Volgens de onderzoekers zijn er aanwijzingen dat sommige van deze systemen al tekenen van destabilisatie vertonen. De ijskappen van Groenland en West-Antarctica bewegen mogelijk al richting een kantelpunt. Ook permafrostgebieden, berggletsjers en delen van het Amazonewoud lijken kwetsbaar.
Grens van Parijs zo ongeveer bereikt
Bijna tien jaar na het Klimaatakkoord van Parijs, dat de opwarming moest beperken tot 1,5 graad Celsius boven het pre-industriële niveau, werd die grens gedurende twaalf opeenvolgende maanden overschreden. Die periode ging gepaard met extreme, dodelijke en kostbare natuurbranden, overstromingen en andere klimaatrampen.
Hoewel temperatuurdoelen doorgaans worden beoordeeld op basis van gemiddelden over twintig jaar, suggereren klimaatmodellen dat deze recente overschrijding erop wijst dat de langetermijnopwarming rond of nabij 1,5 graad ligt. Mogelijk is de aarde inmiddels warmer dan op enig moment in de afgelopen 125.000 jaar.
Ook de concentratie koolstofdioxide in de atmosfeer bevindt zich volgens de onderzoekers op een uitzonderlijk hoog niveau. Met meer dan 420 deeltjes per miljoen is de CO2-concentratie ongeveer 50 procent hoger dan voor de industriële revolutie en mogelijk op het hoogste niveau in minstens 2 miljoen jaar.
Ontdooiende permafrost en afzwakkende AMOC
Als het klimaat verder opwarmt, kunnen processen in gang worden gezet die de oorspronkelijke opwarming versterken. Zulke klimaatterugkoppelingen vergroten het risico op versnelde temperatuurstijging. Smeltend ijs en sneeuw verminderen bijvoorbeeld het albedo, waardoor meer zonnestraling wordt geabsorbeerd. Ontdooiende permafrost kan extra broeikasgassen vrijlaten en grootschalige bomenkap vermindert de opname van koolstof.
Alle klimaatsystemen zijn bovendien sterk met elkaar verweven. Smeltwater van Groenland kan de AMOC bijvoorbeeld verder verzwakken, wat invloed heeft op regenpatronen in de tropen. Een verzwakkende AMOC kan weer bijdragen aan droogte in het Amazonegebied, waardoor delen van het regenwoud kunnen veranderen in savanne. De vrijkomende koolstof versterkt de opwarming nog verder en zet nieuwe terugkoppelingen in gang.
Maar één oplossing: veel minder CO2 uitstoten
De onderzoekers benadrukken dat de combinatie van zorgwekkende trends en onzekerheden in klimaatvoorspellingen juist pleit voor extra voorzorgsmaatregelen. Het overschrijden van zelfs enkele kantelpunten kan de planeet volgens hen richting een broeikasaarde bewegen met langdurige en mogelijk onomkeerbare gevolgen.
Zij pleiten daarom voor het versneld afbouwen van CO2-uitstoot, door bijvoorbeeld het gebruik van duurzame energie op te schalen en koolstofrijke ecosystemen beter te beschermen. Daarnaast achten ze wereldwijde monitoring van kantelpunten en beter risicobeheer noodzakelijk.
“De meeste mensen zijn zich grotendeels niet bewust van de risico’s van wat feitelijk een point-of-no-return kan zijn”, aldus de onderzoekers. “Het voorkomen van een broeikasaarde wordt niet eenvoudig, maar het is aanzienlijk haalbaarder dan de boel proberen om te keren als we eenmaal op dat punt zijn beland.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Klimaatverandering bedreigt nu ook veehouderij: helft grasland wordt op termijn onbruikbaar en Hoe klimaatverandering de stikstofcyclus ontregelt – en waarom dat ons allemaal raakt. Of lees dit artikel: Klimaatbeleid kan averechts werken als het te veel vrijheid beperkt.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
