De laatste tijd verschenen er alarmerende berichten in de media over een stijging van het aantal kankergevallen onder relatief jonge mensen. Een studie uit de VS nuanceert de cijfers. Een groot deel van de stijging lijkt te verklaren door betere screening en overdiagnose.
Er wordt soms gesproken over een ‘kankerepidemie’ bij mensen onder de 50. Dat vinden de wetenschappers overdreven en schadelijk. Het zou leiden tot onnodige screening en behandeling en tegelijkertijd de aandacht afleiden van andere, dringendere gezondheidsproblemen bij jongvolwassenen, schrijven de onderzoekers van Harvard Medical School, Brigham and Women’s Hospital en Dell Medical School. Hun conclusie: de toename weerspiegelt vooral meer en intensievere diagnostiek, niet zozeer meer ziekte.
De sterfte door kanker bij mensen onder de 50 is sinds de jaren 90 in de VS bijna gehalveerd. Toch groeit de maatschappelijke bezorgdheid, mede door bekende gevallen en veel media-aandacht. Het aantal wetenschappelijke publicaties over kanker bij jongere mensen verdrievoudigde de afgelopen twintig jaar. Bovendien zijn screeningsrichtlijnen aangescherpt: zo start de bevolkingsscreening voor darmkanker in de VS nu vanaf 45 jaar en voor borstkanker vanaf 40 jaar. In Nederland is dat respectievelijk 55 en 50 jaar.
De studie, gepubliceerd in JAMA Internal Medicine, analyseerde gegevens over de acht kankersoorten waarvan de aantallen sinds 1992 het hardst stegen. Dat zijn schildklier-, anale-, nier-, dunne darm-, darm-, baarmoeder-, alvleesklierkanker en multipel myeloom (beenmergkanker of de ziekte van Kahler). Samen verdubbelde hun incidentie, terwijl de sterfte onveranderd bleef op 5,9 sterfgevallen per 100.000 mensen.
Overdiagnose door intensiever testen
Bij meerdere kankersoorten, zoals schildklier- en nierkanker, steeg het aantal diagnoses hard, terwijl de sterfte stabiel of zelfs dalende is. Dit wijst volgens de onderzoekers op overdiagnose door betere scans en lagere diagnostische drempels. Ook alvleesklier-, dunne darm- en myeloomdiagnoses namen toe zonder dat de sterfte steeg. Een deel van de stijging van darmkanker hangt samen met herclassificatie van tumoren. Voor baarmoederkanker namen zowel incidentie als sterfte toe, waarschijnlijk door meer obesitas en minder hysterectomieën.
Borstkanker viel buiten de snelst stijgende kankers in relatieve zin, maar kent wel de grootste absolute toename: sinds 1992 meer dan 100.000 extra gevallen bij mensen onder de 50. Die stijging komt vooral door vroegstadium-tumoren die via screening worden opgespoord. Tegelijkertijd halveerde de sterfte, dankzij betere behandelingen.
Angstaanjagende krantenkoppen
De onderzoekers concluderen uiteindelijk dat de huidige cijfers geen bewijs vormen voor een epidemie van kanker bij jonge mensen. We vroegen dr. Gilbert Welch hoe het precies zit. “Jonge mensen moeten weten dat het nieuws rond kanker eigenlijk goed nieuws is”, begint hij. “De sterfte door kanker bij mensen onder de 50 is zoals gezegd in de afgelopen dertig jaar gehalveerd. De angstaanjagende krantenkoppen over meer gevallen van kanker zijn misleidend: ze zeggen meer over de veranderde diagnostische praktijk dan over een werkelijke stijging van het aantal kankergevallen. Telkens als wij artsen intensiever naar kanker zoeken, vinden we meer en veel van de nieuwe gevallen die we dan ontdekken, zouden nooit symptomen of overlijden veroorzaken. Dat is het probleem van overdiagnose bij kanker.”
Volgens de onderzoeker is intensiever testen de oorzaak van het probleem, niet de oplossing. “Artsen hebben wel enkele aanwijzingen welke kankers gevaarlijk zijn en welke niet, maar voelen zich onder druk gezet om alles te behandelen wat het label kanker krijgt. Zo ontstaat overbehandeling.”
De onderzoeker pleit eigenlijk voor minder testen. “Eerlijk gezegd hebben we de waarde van vroege diagnose bij kanker overschat. We weten nu dat tumoreigenschappen, de immuunrespons van de patiënt en de effectiviteit van de behandeling veel relevanter zijn voor de prognose dan het tijdstip van diagnose. Onze kankerbehandelingen worden steeds beter en ironisch genoeg geldt: hoe beter we kanker kunnen behandelen, hoe minder belangrijk vroege opsporing wordt.”
Onnodig bang
De wetenschapper gooit hier toch een beetje een knuppel in het hoenderhok. Het lijkt een no-brainer dat je liever eerder kanker opspoort dan later. Maar Welch wijst erop dat mensen alleen maar onnodig bang worden gemaakt. “Angst is slecht voor de gezondheid. Het is ongezond om jonge mensen bang te maken, zeker in een levensfase waarin ze vaak jonge gezinnen hebben. Het drijft mensen ertoe meer testen te ondergaan, met alle mentale en financiële belasting van dien. Denk aan hoog risico-labels, vals alarm, eindeloze vervolgonderzoeken en meer overdiagnose.”
Volgens Welch zijn de belangrijkste oorzaken van de stijging van het aantal kankergevallen op jonge leeftijd meer screening en toevallige ontdekkingen. “Screening maakt sommige mensen onnodig tot patiënt. En het gaat niet alleen om de enkelen die worden overgediagnosticeerd met kanker. Veel meer mensen lijden onder vals alarm, onduidelijke uitslagen en eindeloze vervolgtests”, benadrukt de onderzoeker.
In de VS maken sterfgevallen door kanker slechts 10 procent uit van alle sterfgevallen bij volwassenen onder de 50 en dit aantal daalt. Zelfdodingen en ongevallen, zoals verkeersongelukken of overdoses, zijn meer dan vier keer zo dodelijk als kanker en die aantallen stijgen. “We zouden ons moeten richten op het echt bevorderen van gezondheid bij jonge mensen. Denk aan gezond eten, regelmatig bewegen, sociale verbondenheid, het vinden van een doel, en bovenal niet roken, in plaats van een hightech-speurtocht te stimuleren naar alles wat mogelijk mis zou kunnen zijn.”
Eerder schreven we over twee studies die wel degelijk een stijging van met name het aantal darmkankergevallen registreerden bij mensen onder de 50. Tussen 2010 en 2019 is het aantal gevallen van kanker in het spijsverteringsstelsel, dus ook slokdarm en bijvoorbeeld alvleesklier, met bijna 15 procent gestegen bij mensen onder de 50. Wie geboren is in 1990, heeft tweemaal zo veel kans op darmkanker en zelfs vier keer zo veel kans op endeldarmkanker als wie geboren is in 1950. Ook in Nederland is het aantal mensen onder de 50 met darmkanker gestegen, zij het lang niet zo hard als in de VS. De onderzoekers benadrukken bovendien dat het een zeldzame ziekte blijft onder jongere mensen.
